نامه حسینعلی میرزای فرمانفرمای مملکت فارس به فرمانفرمای ممالک محروسه هندوستان

موضوع: نامه حسینعلی میرزای فرمانفرمای مملکت فارس به فرمانفرمای ممالک محروسه هندوستان درباره کشتی‌های ایرانی که به امر فتحعلی‌شاه قاجار که با پرچم و نامه پادشاه ایران عازم بندر کلکته هستند و درخواست مساعدت و همراهی مامورین دولت کمپانی با ایشان

پس از آنکه سرجان مالکوم نتوانست از ماموریت خود به دربار ایران نتیجه‌ای حاصل نماید، لرد مینتو فرمانفرمای هندوستان که فرستاده جدید دربار لندن یعنی سرهرفورد جونز را در بندر بمبئی نگاهداشته بود، به وی اجازه داد تا از راه دریا عازم ایران شود. البته مالکوم پس از این رویداد، نسبت به دولت ایران رویه خصمانه‌ای اتخاذ کرد و پس از رسیدن به هند، فرمانفرما را تحریک نمود که تنها راه همراهی ایران با سیاست بریتانیا، به کار بردن قوه قهریه نظامی در دو شکل زمینی و دریایی و تصرف سواحل ایران و از میان بردن آنها خواهد بود. گرچه در ابتدا لرد مینتو با این عقیده موافقت داشت و حتی ناوگان دریایی و نیروی نظامی تدارک دید تا با فرماندهی سرجان مالکوم به ایران گسیل نماید، اما حضور جونز در هند مانع از عملی شدن این جریان گردید. در همین زمان بود که علی رغم میل باطنی مینتو در همراهی با سفیر دربار لندن یعنی سرهرفورد جونز، فرمانفرما مجبور شد تا با او همراهی نماید.

به همین ترتیب سر هرفورد جونز در ۱۲ سپتامبر ۱۸۰۸ میلادی مطابق دوشنبه ۲۱ رجب سال ۱۲۲۳ قمری وارد بندر بوشهر گردید. در این زمان شاه ایران که نسبت به فرانسوی‌ها و وعهده‌های توخالی ناپلئون دچار ظن و تردید شده بود، او را به حضور پذیرفته و حضور جونز در خاک ایران کافی بود تا افکار ایرانیان را نسبت به دولت فرانسه دچار تزلزل نماید. نماینده سیاس و باهوش بریتانیا توانست به شاه ایران و دربار تهران اینطور الغا نماید که منافع ایران هرگز از طریق دوستان دولت روسیه تزاری تامین نمی‌شود و تنها راه تامین این منافع، ارتباط  با دولت انگلستان خواهد بود. شاهزاده حسینعلی میرزای فرمانفرمای فارس نیز حسب دستور دربار تهران، محمد زکی خان نوری را به میهمانداری هیات جدید انگلیسی مامور و روانه بوشهر نمود. سپس سفیر با تشریفات بسیاری وارد شیراز شده و مورد استقبال اعیان و رجال فارس قرار گرفت. پس از این مرحله نیز سفیر و همراهان برای دیدار شاه عزام تهران شدند و در ۲۳ ذیحجه الحرام ۱۲۲۳ قمری وارد پایتخت گردیدند. پس از فراهم شدن مقدمات دیدار، سفیر و اعضای سفارت با تشریفات فراوان به حضور فتحعلی شاه رسیده و نامه و هدایای ژرژ سوم پادشاه بریتانیا را تقدیم فتحعلی شاه نمودند. این دیدار، تاثیر مهمی بر دولتمردان ایرانی و شخص پادشاه ایران گذاشت و در نهایت منجر به این گرپدید که معاهده‌ای بین دو دولت ایران و انگلستان به نمایندگی سر هرفورد جونز و میرزا محمدشفیع مستوفی مازندرانی معتمدالدوله صدراعظم و حاجی محمد حسین خان امین الدوله از طرف دربار ایران در تاریخ ۲۵ محرم ۱۲۲۴ قمری در تهران منعقد شود. این عهدنامه جدید در حقیقت فصل تازه‌ای از روابط ایران و دولت هند و به تعاقب آن دولت بریتانیا را ایجاد کرد. در همین راستا بود که فتحعلی شاه نیز دستور داد تا چندین کشتی مناسب توسط فرمانفرمای فارس تهیه و خریداری شده و با نامه مودت و محبت آمیز پادشاه و با پرچم ایران عازم کلکته شده و پیام فتحعلی‌شاه را به لرد مینتو برسانند. در همین راستا، حسینعلی میرزای فرمانفرمای مملکت فارس نیز در نامه‌ای جداگانه خبر عزیمت این دو کشتی و ناخدایان آنها را که از طرف پادشاه ایران عازم هندوستان بودند، در نامه‌ای جداگانه برای لرد مینتو نگاشته است. در این نامه برای نخستین بار نام دو کشتی خریداری شده ایران و نام متصدیان آن آمده است. پیش از این تا جایی که جستجو شده، نامی از این دو کشتی و نیروی بحریه ایران در دوران فتحعلی‌شاه قاجار در منابع تاریخی نیامده است.

در این نامه که توسط مرکز بین المللی میکروفیلم نور از میان انبوه اسناد فارسی مجموعه اسناد روابط خارجی آرشیو ملی هند در دهلی نو دیجیتال سازی شده است، نگارش شده که:

.... چندان که به فروغ مشاغل زرین و سیمین مهر و ماه و شعاع مشموع اختر و انجم در خلوت‌سرای سراپرده این بلند خرگاه جهت نزهت‌اندوزی و باعث ضیاء‌افروزی ساکنان ساحت این عرصه دلخواه است، مشعل دولت و ابهت و اقبال و طرغ شوکت و عظمت و حشمت و جلال به فر وجود و نجود در کاخ عزت و دولت افروخته و تابان‌ و از تند باد حوادث زمان، در حفظ حراست خداوند جهان باد.

بعد از افروختن مشعل خلت و وداد و روشن ساختن شمع محبت و وداد و مکشوف رای دوستی اقتضای که به جهتی بنیاد می‌دارد که اگر چه قبل از این مراسله صحبت مواصله در خصوص غراب و جهازات سرکار عظمت مدار پادشاهی ظل الهی خاصه جهاز دریا بیگی به آن قدردان کالای محبت و مشتری متاع که به جهتی و مروت شد که لغایت تحریر این  [یک یا چند کلمه ناخواناست] ملاحظه فرموده خواهند بود لیکن چون در این اوان فیروزی نشان که غراب های مذکور وارد بندر مبارکه کلکته بودند به جهت مطلب، ارسال این صحیفه اموالات پرداخت چون حسب الامر فرمود اعلیحضرت سلیمان حشمت فریدون فطرت سکندر رایت قبله عالم و عالمیان خدمت و منصب دریا بیگی گری را در این اوان به انضمام حکومت بنادر مبارکه ابوشهر و مضافات به عالیجاه والا جایگاه شوکت و حشمت و اجلال دستگاه دولت و اجال همراه ساعت و فخامت اکتناه عزت و سعادت انتباه شهامت و بسالت پناه عمده الخوانین العظام صداقت کیش [یک کلکه ناخوانا] فرجام مقرب الخاقان محمد سنی خان دریابیگی مفوض و مرجوع و امر و مقرر شد که چند فروند جهاز و غراب به جهت سرکار عظمت مدار پادشاهی خریداری و به انتظام امور سواحل و بنادر و دریا پرداخته باشد و عالیجاه تنخواه مشارالیه الامثال الامر الاشرف الاعلی

حال دو فروند غراب که یکی مسمی به دریابیگی و یکی مسمی به جهانبانی می باشد خریداری و حال با قول و علم پادشاهی روانه بندر کلکته و از آنجا که عالیجاه والاجایگاه مشارالیه از جمله چاکران خاص الخاص درگاه آسمان جاه مراتب دوستی دولتین علیین به سرحد کمال است و مملکتین محروسین را تفاولی در میان نیست طریقه مهر و ولا و شیوه مرضیه صدق و صفا لازم آن است که غدغن و تاکیدات اکیده به کارگزاران سرکار شوکت مدار فرموده باشد که در هر بندری از بنادر هندوستان خصوصاً کلکته که عالیشان رفیع مکان عبودیت و اخلاص نشان حاجی محمد امین قاپودان جهاز دریابیگی را اعانت و حمایت و امدادی که ضرور شود کارگزاران سرکار او را امداد و اعانت لازمه کرده او را معطل نگذارند و به هواداری و پاس قول و علم مبارک شاهنشاهی در حرمت و عزت جهاز و خدمه جهاز قصور و کوتاهی جایز ندارند و همچنان جهاز دیگر که مسمی به جهانبانی است و عالیشان رفیع جایگان عبودیت و اخلاص نشان حاجی سعدان در جهاز مذکوره قاپودان است و با قول و علم سرکار پادشاهی روانه کلکته است به نحوی که دریا با جهاز دریا بیگی نگارش یافته و دریا غراب مسمی به جهانبانی در العین و اهالی او نیز به دستور لازمه عزت و خدمت و جانب داری ؟ هر دو جهاز مذکور را که ازل عالیجاه مشارالیه و در حقیقت تعلق به سرکار پادشاه جمجاه فلک بارگاه دارد دانسته در هر باب و هر مواد کمال احترام و یگانگی را منظور داشته باشند که اجمعین موجب فرماید رابطه محکمی بین الدولتین خواهد گردید حقایق حالات همین ایالات را به ضمام مطالب و مهانی که فیصل آن باید در صوب [یک کلمه ناخوانا] دستور والا انجام پذیر شود اعلام که به عنایت الله الملک العلام در تقدیم  آن شرایط به حکمتی به عمل خواهد شد... .

این سند ارزشمند در مجموعه آرشیو دیجیتال مرکز بین‌المللی میکروفیلم نور در تهران قابل دسترسی پژوهشگران است.

دکتر محمدرضا بهزادی