نمایندگی مهدی علی خان بهادر حشمت جنگ به عنوان نماینده و کنسول کمپانی هند شرقی بریتانیا در بوشهر و نقش او در تحریک فتحعلی شاه قاجار برای حمله به افغانستان

موضوع: سفارت و نمایندگی مهدی علی خان بهادر حشمت جنگ به عنوان نماینده و کنسول کمپانی هند شرقی بریتانیا در بوشهر و نقش او در تحریک فتحعلی شاه قاجار برای حمله به افغانستان و رویارویی با شاه زمان درانی

در سپتامبر سال ۱۷۹۸ میلادی (ربیع الثانی ۱۲۱۳ قمری)، فردی ایرانی‌الاصل و مسلمان به نام مهدی علی خان بهادر حشمت جنگ به عنوان نماینده و کنسول دولت کمپانی هند شرقی بریتانیا در بوشهر منصوب گردید. به ظاهر ماموریت او همانند دیگر نمایندگان کمپانی برای مقاصد سیاسی بریتانیا در ایران برنامه ریزی شده بود، با این تفاوت که مهدی علی خان وظیفه داشت با نزدیکی و دوستی با شاه ایران و درباریان، دولت ایران را برای حمله به افغانستان و سرنگونی شاه زمان درانی و جانشینی شاهزاده محمود تحریک نماید. در این زمان، زمان شاه یا شاه زمان فرزند تیمورشاه درانی، بر افغانستان مسلط شده و به صورت بسیار جدی بر این امر اهتمام داشت تا سرحدات افغانستان را تا رود گنگ ادامه و گسترش دهد. راجه‌های هندی نیز به واسطه عدم رضایت از امنای دولت بریتانیا و تجاوز و تعدی فراوانی مامورین کمپانی در حق ایشان، از حرکت شاه زمان حمایت می‌کردند و حتی تعهد داده بودند تا روزی یک لک روپیه به او مخارج لشکرکشی و قشون او را بدهند. زمان شاه نیز که اصولا در مبارزه بسیار ساعی و کوشا بود، به هندوستان لشکر کشیده بود و تا لاهور نیز پیشرته بود که در مطالب پیشین درباره فتح لاهور توسط او و سپاهیانش مطالبی گفته شد. چاره جلوگیری از این خطر، فرستادن نماینده‌ای بود که بتواند با دربار ایران وارد مذاکره شود و هم مطلع باشد و همچنین اعتبار مالی کافی در اختیار داشته باشد تا به سهولت با دربار قاجار وارد بحث و گفتگو گردد. تنها شخص مورد اعتماد کمپانی در هند، مهدی علی خان بود که اجدادش ایرانی و از خراسانیان مهاجر به دربار گورکانیان هند بودند و علاوه بر مسلمان و شیعه بودن، می‌توانست به راحتی به فتحعلی‌شاه نزدیک شود. او با تحف و هدایای بسیار از راه مسقط به بوشهر وارد شده و از راه فارس و عراق به تهران رسید و به حضور فتحعلی شاه در کاخ گلستان شرفیاب شد و هدایا و پیام فرمانفرمای ممالک محروسه هندوستان را به ایشان اهدا نمود. بسیاری از مورخین ایرانی نام او را به غلط مهدیقلی ضبط کرده و تقریبا تمامی مورخان ایرانی تا به امروز از لقب و خطاب کامل او هیچ گونه اطلاع درستی نداشته‌اند. خوشبختانه در اسناد دیجیتال سازی شده مجموعه روابط خارجی آرشیو ملی هند که توسط مرکز بین‌المللی میکروفیلم نور انجام پذیرفته است، اسنادی از ماموریت مهدی علی خان و نامه‌های او به فرمانفرمای هندوستان دیده می‌شود که از اهمیت بسیار بالایی در بررسی‌های تاریخ روابط خارجی ایران و کمپانی هند شرقی برخوردار است. مهدی علی خان در راه ماموریت خود البته با مقاومت و مخالفت برخی از حکام ایرانی از جمله شیخ نصر آل مذکور حاکم بندر بوشهر مواجه شد که از آمدن مهدی علی خان برجای هنکی اسمیت کنسول قبلی بسیار ناراحت بود. شیخ نصر کوشید تا به هر شکل ممکن و حتی نامه نگاری با جاناتان دانکن فرماندار بمبئی و از دوستان مهدی علی خان و حامی او، مانع از استقرار مهدی علی خان در مقام کنسول کمپانی در بوشهر شود اما در حقیقت هیچ یک از افراد مخالف او، از حقیقت ماموریتش برای تحریک شاه ایران در جلوگیری از شاه زمان اطلاعی نداشتند. گو اینکه این رابطه بعدها به گرمی گرایید و شیخ نصر و دیگر شیوخ خاندان آل مذکور روابط بسیار خوب و مستحکمی با شخص مهدی علی خان پیدا کردند. البته بسیاری مهدی علی خان را خائن به هموطنان خویش می‌دانند چرا که برای مثال در شیراز و در دربار فرمانفرمای فارس او با دوتن از فرستادگان تیپو سلطان برخورد نموده و دستور بازداشت آنها را صادر کرد و از هیچ امری در عدم توفیق آنها برای باریابی به دربار تهران کوتاهی ننمود. وی پس از گذشت یک سال از ماموریتش بنا به دلایلی که بیشتر مورخان آن را به درستی نشناخته و حدس و گمان‌هایی را دخالت داده اند که به دور از واقعیت است از نمایندگی کنار گذاشته شد و تنها به مسائل تجاری و امور اقتصادی کمپانی نظارت نمود. مهدی علی خان تنها ماموریت خود را در این یک سال، تحریک شاه ایران برای حمله به هرات و حمایت از شاهزاده محمود درانی در برابر زمان شاه می‌دانست و حتی در گزارشهایی که از او در مجموعه اسناد روابط خارجی دیده می شود، از این ماموریت سخن گفته و عملی شدن آن را به دست تقدیر سپرده است. در بخشی از نامه بسیار مهمی که برای فرمانفرمای هند نگارش کرده درباره ماموریت خود و کارهایی که انجام داده است، می‌نویسد:

به عرض مقدس عالی می رساند،

... چون سرکار کمپنی هر ساله مبالغ کلی از کوتهی بندر ابوشهر نقصان می‌داد و نیز امام مسقط هم در دوستی فرانسیسان مصروف بود و چاره این امر از بالیوز بصره و ابوشهر و دیگر صاحبان انگریز که برای این امر آمده بودند نشده بود، چون مزاج اقدس بندگان سکندر شان سر جوناتین دنکین صاحب بهادر در شب و روز مصروف این است که راه های نقصان سرکار کمپنی را مسدود ساخته، تدارک نفع رسانی به این سرکار فرموده باشند و نیز سردارانی که در محبت فرانسیس مصروف اند آنها را به محبت انگریز ترغیب نموده باشند، لهذا بنده را برای رفع خسارت کوتهی ابوشهر و التیام امام مسقط مامور فرمودند. به اقبال حضور اقدس و به قسمی امام مسقط را در دوستی سرکار انگریزیه و عداوت فرانسیس درست نمودم که از قولنامه او واضح رای اقدس خواهد شد و مال کمپنی را در ابوشهر از نرخ سابق به یک روپیه، به دو روپیه فروختم. در این اوان که بنا بر دفع زمان شاه و التیام با پادشاه ایران حکم حضور اقدس آن جناب صادر شد، پادشاه ایران و وزیر اعظم و چهار کس از ارکان دولتش را به قسمی مرافقت و رضاجویی رای آن جناب در آورده که از فرمان پادشاه و خط وزیر اعظم که به طلب بنده صادر شده برین رای اقدس خواهد شد. و برادران زمان شاه را با فوج خراسان به قسمی در کلک [کمک؟، کذا] او فتنه پرواز [فتنه پرور؟] نموده‌ام که صورت مصالحت تا حیات آنها ممکن نیست... .

این سند بسیار مهم که خوشبختانه نقش مهر مهدی علی خان به سجع : مهدی علیخان بهادر حشمت جنگ ۱۲۰۲را نیز بر ظهر خود دارد، از مجموعه اسناد فارسی بخش روابط خارجی آرشیو ملی هند است که توسط مرکز بین‌المللی میکروفیلم نور دیجیتال سازی شده و در مجلد ۷۹ ذیل اسناد سال ۱۷۹۹ میلادی دیده می شود.

پژوهش، انتخاب، استنساخ و نگارش: دکتر محمدرضا بهزادی