دوشنبه ٥ فروردین ١٣٩٨

كتابخانه دانشكده فورت ويليام دهلي

 

سر آغاز 

 

اینجانب خیلی خوشوقت هستم که این فهرست صد و نود و نه نسخه خطی عربی و فارسی و سانسکریت و هندی و اردو و بنگالی را خدمت خوانندگان محترم تقدیم میدارم. این فهرست زمانی قسمت اعظم مجموعه دانشکده فورت ویلیام کولکته را تشکیل میداد. در حقیقت جلد حاضر متمم فهرست مجموعه کتب دانشکده فورت ویلیام اين فهرست در کتابخانه آرشیو ملی هند می باشد که آنرا این اراده در سال 1984 بچاپ رساند. اين فهرست مانند فهرست نخست نسخه های قدیمی و نایابی که به رشته های گوناگون می پردازد را با در نظر گرفتن وضعیت و خصوصیت آنها جدا از (نسخه های دریافتی ما) معرفی می کند. دانشکده فورت ویلیام را مارقزولزله در سال 1800 میلادی تاسیس کرد. هدف از تاسیس این دانشکده آموزش دادن به کارمندان جوان در زمینه تربیت زبان ها و فرهنگ های هندی و درک درست اصول دین و دولت بوده است. با گذشت زمان، این دانشکده به یک جایگاه مهم مطالعات مشرق زمین تبديل شد و در این محل محققین انگلیسی و هندی همراه يکديگر در زمینه متنوع زبان شناسی جهت کمک کردن به نوسازی زبان های مختلف هندی تحقیقاتی را انجام دادند. دانشکده فورت ویلیام که در "ساختمان نویسندگان" در کولکته استقرار داشت باتسهیلات سکونتی جایگاه عمومی برای همه دانشجویان بود. بطوریکه مارقزولزله در نظر داشت، این دانشکده بایک دوره تحصیلی متوازن مطالعات مغرب و مشرق زمین آغاز به کار کرد. ولی دوره مغرب زمین در سال 1806 میلادی به "هیلی بری" در انگلستان انتقال داده شد و از این به بعد موسسه کولکته بتدریس فقط مطالعات مشرق زمین ادامه داد. چون هيأت مدیره، این موسسه را همواره یک نهاد پر هزینه تلقی میکردند موسسه متحمل فشارهای شدید مالی شد بخصوص بعد از اینکه مارقزولزله در اوایل سال 1806 میلادی به وطن بازگشت. بهرحال باوجود این ناسازگاری بین مدیران و محققان، این دانشکده بعنوان یک موسسه آموزشی توانست برای مدت سی سال ادامه داشته باشد و بعنوان یک مرکز برگزاری امتحانات کارمندان کمپانی هند شرقی (شرکت) فعالیت کند اين موسسه سر انجام روز 24 ماه ژانویه 1854 بطور قطعی تعطیل شد. گرچه این دانشکده تعطیل شد ولی در عرصه حیات مختصر فعالیت خود موفق شد که علاوه بر گسترش زمینه های متقابل بین فرهنگ های مغرب و مشرق، راه جدیدی را برای خدمات کشوری هند ارائه دهد. این دانشکده بعنوان یک رابط بین چندین موسسات مثل سارامپور مشن پرس، آسیاتیک سوسایتی، مدرسه کولکته و مجتمع کتب مدارس (اسکول تک سوسایتی) نیز فعالیت کرده است. علاوه بر این، دانشکده مذکور کارهای ترجمه آثار قدیمی زبان سانسکریت، عربی و فارسی را بزبان انگلیسی و زبان های هندی و همچنین گرد آوری فرهنگ نامه های دو زبانه و چند زبانه تشویق کرد. همچنین آثار کلاسیکی آسیایی با دقت تمام خلاصه شد و حتی تغييراتی در آنها انجام داده تا برای دانشجویان انگلیسی قابل درک شود. دسترسی به چاپخانه نسبتاً بزرگ برنامه چاپ کتب دانشکده را بعهده داشت که بقول گل کرالیست برای ادبیات مشرق زمین بعنوان یک سرپناهی در آمد. کتابخانه دانشکده فورت ویلیام در اواخر سال 1800 میلادی با کمک اعطای رضا کارانه و هدایا از سوی افراد متفرقه بوجود آمد و روز پانزده ماه نوامبر 1800 آقای دیوید براون رئیس دانشکده اطلاعیه ای را در "مجله رسمی کولکته" به چاپ رساند که در آن از مردم تقاضای اعانه کرده بود. همچنین فرماندار کل طی سخنرانی خود دوران "شورش عمومی" از افرادی که نسخه های خطی در اختیار داشتند تقاضا نمود که آنها را به کتابخانه به نفع مردم تحویل دهند. علاوه بر این با پیروی از دستورات مارکز ولزله کتابخانه مذکور مجاز شد که تعداد نسخه از کتب ارزشمند و نسخه های نایاب را از مجموعه بسیار بزرگ تیپو سلطان بدست بیاورد و این نسخه ها در سال 1799 میلادی به کولکته آورده شد. کتابخانه مذکور دارای دو قسمت بود یکی اروپای و دیگری شرقی قسمت کوچک اروپائی که عمدتاً با کمک و معاونت معلمین دانشکده دایر شده بود بادریافت هدیه کتب در رشته تاریخ، نامه ها، فقه، الهیات، مبحث علوم ماوراء طبیعی، واژه نگاری و ادبیات باستانی یونان غنی تر شد. همچنین برای آغاز کار قسمت بزرگتر مشرق زمین این کتابخانه مشتمل بود بر مجموعۀ استوارت، مجموعه فراس بوخانن، مجموعه لوکیت، مجموعه کولین ماکنزی، مجموعه کسول بروک، مجموعه براین هوج سن وغیره این کتابخانه زیر سرپرستی ویلیام هند استاد زبان هندی بطور قابل توجه ای گسترش پیدا کرد. در سال 1805 میلادی وی کتابخانه را مجدداً سازماندهی کرد و تبادل کتب را بادانشگاههای اروپائی آغاز کرد. این کتابخانه منحصراً برای استفاده معلمین و دانشجویان بود ولی از سال 1818 میلادی کتب این کتابخانه برای مطالعه عموم آزاد شد. این مجموعه غنی و جالب نسخه های خطی و کتب بلافاصله بعد از تعطیل این دانشکده بعنوان یک موسسه آموزشی گذاشت. در این هنگام، کتابخانه عمومی کولکته در شرف تاسیس بود. بنابر این دولت تصمیم گرفت که چهار هزار و نه صد نود عنوان کتاب اروپائی این کتابخانه را به این کتابخانه جدید التاسیس انتقال داده شود. ولی "جامعه آسیايی بنگال" مجموعه بزرگی بود که بیشترین کتب و نسخه های خطی قسمت مشرق زمین کتابخانه را دریافت نمود. این مجموعه مجدداً تقسیم شد چون تعدادی از کتب اضافی تلقی می شد به بعضی از موسسات دیگر تحویل و قسمتی داده شد بخشبی به شرکت و آژانس هایی که به خرید و فروش کتب سروکار داشتند فروخته شد. کتابخانه این دانشکده بعنوان کتابخانه هيأت ممتحنه برای مدتی بعد از تعطیل دانشکده در سال 1854 کارش را ادامه داد. سر انجام در اثر روند توزیع، کتب و نسخه های خطی باقیمانده به کتابخانه امپریال (کتابخانه سلطنتی) (کتابخانه ملی کولکته فعلی) و اراده بایگانی سلطنتی (امپریال رکارد دپارتمنت) (آرشیو ملی هند فعلی) اعطا شد. توزیع این نسخه ها در احوالی اوائل قرن بیستم بوقوع پیوست. گرچه مجموعه موجود در آرشيو ملی هند مجموعه ای کوچکی است ولی تعداد بسیاری از اين آثار بی نهایت مفید و مربوط به ادبیات قرآن و احکام اسلامی می باشد. بعضی از مهمّ ترين این مجموعه آثار به شرح ذیل میباشد: "جواهر التفسیر فی تحفة الامیر" شرحی بر قرآن مجید به فارسی از حسین بن علی الواعظ الکاشفی "مشکوة المصباح" مجموعه معتبر احادیث پیامبر اسلام (ص) از شیخ ولی الدین ابو عبد الله محمد بن عبدالله خطیب نبره ای و "فتاوی خیریه" مجموعه از "فتاوی" مولانا خیر الدین به عربی در مورد موضوعات مختلف دینی طبق فقه حنفی از ابراهیم بن سلیمان بن محمد بن عبد العزیز. این مجموعه همچنین نسخه خیلی خوب"دبستان مذاهب" به فارسی که به عقاید دینی و فلسفی منطقه آسیا را در بردارد و نسخۀ جلد اول "رزم نامه" ترجمه فارسی مهابهارات دارد. بعلاوه، این مجموعه 35 نسخه خطی در مورد واژه سازی بزبان فارسی نیز دارد. بین این نسخه ها این مجموعه تعدادی بسیار مهم از فرهنگ های که به فارسی در هند نگاشته شده دارد که به شرح ذیل میباشد. "برهان قاطع" "فرهنگ جهانگیری" "فرهنگ رشیدی" "بهار عجم" "نوادر الفاظ" و "سراج اللغات". تعدادی از آثار مهم تر در رشته های دیگر عبارتست از "فتوحات مکیه" نگاشته محی الدین ابن العربی (در چهار جلد به عربی) که جزئیات معتبر راجع به مکاتیب مختلف تصوف، "تذکره شعرا" از دولت شاه سمرقندی "تذکره شعرای" زبان فارسی و عربی، "کلیات سعدی" "آئین اکبری" و "اکبر نامه" از ابوالفضل و "تواریخ کشمیر" از ناراین کول عاجز دارد. همچنین این مجموعه دارای آثار جالبی نیز باعنوان "علاج الخیل" که انواع و اقسام اسب ها، عادات و امراض و معالجه آنها می پردازد را داراست. تعداد 199 نسخه خطی نادر که موضوع این فهرست را تشکیل میدهد بعنوان میراث اداره بایگانی سلطنتی (امپریال ریکارد دپارتمانت) در آرشیو ملی هند نگهداری می شود. از بین آنها تعداد 113 نسخه بزبان فارسی و 65 بزبان عربی 12 نسخه قسمتی به فارسی و عربی و 9 نسخه باقیمانده بزبان های هندی مثل سانسکریت و هندی و اردو و بنگالی می باشد. در این مورد دو فهرست جداگانه جهت تسیل دستیابی به نسخه های مختلف موجود در این مجموعه آماده شده است. یکی از فهرست ها عناوین و اسامی نسخه و دیگری اسامی نگارنده ها، گرد آورنده ها، مترجمین و اشخاص مهم دیگری را دارد. من از جناب آقای ک. ل. آرورا معاون مدیر آرشیو و س. م. ر باقر دستیار مدیر آرشیو و اعضای دیگر آرشیو تشکر می کنم که در گرد آوری این فهرست بامن یاری کردند.  

دهلی نو آر. ک. پرتی 3 ماه آوریل 1989 مدیر آرشیو. دولت هند

© 2015 indianislamicmanuscript.com, All rights reserved.