دوشنبه ٥ فروردین ١٣٩٨

كتابخانه مركزي حكيم محمد سعيد جامعه همدرد دهلي

پيرامون جامعه همدرد

            جامعه همدرد همزمان باتأسيس درمانگاه کوچک گياهان داروئی در سال 1906 ميلادی توسط حکيم عبدالمجيد شکل گرفت. حکيم عبدالمجيد از اطبای مشهور دهلی همراه باطبابت و تهيه و ساخت داروهای گياهی در صدد بود که داروهای گياهی را بامعيارهای علمی و روش جديد به بيماران تجويز کند لذا در کنار طبابت به داروی سازی نيز اشتعال داشت. پس از فوت حکيم عبدالمجيد فرزند و شاگردش حکيم عبد الحميد راه پدر را دنبال کرد. درسال 1947 ميلادی در زمان جدايي پاکستان از هند حکيم عبدالحميد در هند باقی ماند و در تدارک مجتمع بزرگ علمی برای اسلام شناسی و خدمات مسلمين به علوم اسلامی و مؤسسه آموزشی برای توسعه طب يونانی و مرکز شناخت داروهای گياهی بر آمد. تا آن زمان همدرد بصورت يک مؤسسه تجاری در زمينه تهيه و توليد داروهای گياهی بود.

            در 22 شوال 1367 قمری برابر با 28 اوت 1948 ميلادی همدرد که تا آن زمان يک شرکت تجاری بود بااقدام حکيم عبدالحميد بصورت موقوفه در آمد تا تمام عايدات و سود حاصل از آن برای ايجاد مجتمع علمی و آموزشی اسلامی در نظر گرفته شود و بدينگونه در سال 1964 ميلادی "بنياد همدرد ملّی" باهدف سود حاصل از وقف همدرد برای آموزش و کمک رسانی پژشکی و پژوهش تعليمات اسلامی شکل گرفت. وی نام مؤسسه کوچک خود را "همدرد" نهاد. هدف از انتخاب اين نام همراهی و همدردی با بيماران و شناخت درد و راه علاج آنان بود. در اين راستا جهت تأسيس مجتمع مؤسسات تحقيقی و آموزشی، حکيم عبدالحميد قطعه زمينی در تعلق آباد در منطقه جنوبی دهلی خريداری کرد. تغلق آباد زمين های بصورت جنگلهای انبوه از گياهان و درختان خورد بود و منطقه ای دور افتاده از دهلی بحساب می آمد.

            در سال 1962 ميلادی حکيم عبد الحميد موسسه تاريخ گياهان دارويی و تحقيقات درمانی را باهدف گسترش و آموزش و تحقيقات در زمينه تاريخ دارويی گياهان بنيان گذاشت.

            در سال 1963 ميلادی، حکيم عبدالحميد و دوستان مسلمان او موسسه مطالعات اسلامی هند را برای توسعه مطالعات فرهنگ و تمدن اسلامی خصوصاً سهم آن در جامعه و فرهنگ هند ايجاد کردند.

            در سال 1963 ميلادی دانشکده طبی همدرد در خيابان قاسم جان دهلی قديم داير شد. بعدها در سال 1980 ميلادی به مجتمع دانشگاه همدرد در تغلق آباد انتقال داده شد تا ميراث مکتوب داروهای گياهی بزبان های عربی و فارسی در اختيار دانشجويان نسل آينده گذاشته شود.

در سال 1972 ميلادی دانشکده داروسازی همدرد باهدف فراهم کردن زمينه آموزش و تربيت در همه شعب دارو سازی تاسيس گرديد. سال 1989 ميلادی شاهد بر آورده شدن رويای حکيم عبدالحميد بود. هنگامی که به جامعه همدرد از سوی وزارت توسعه نيروی انسانی عنوان دانشگاه اعطا شد. همه موسسات داير شده بوسيله حکيم عبدالحميد و دوستان او در جامعه همدرد بصورت يک مجتمع واحد در آمد و رؤيای حکيم عبد الحميد درباره اين مجتمع بزرگ دينی، علمی و آموزشی و درمانی بصورت يک حقيقت زنده آشکار گرديد. جامعه همدرد بصورت يک پژوهشگاه علوم اسلامی در زمينه مطالعات اسلامی و مرکز طب گياهی همراه با بيمارستانی به نام پدرش حکيم عبدالمجيد آغاز بکار کرد و مطبّ حکيم عبد الحميد صبح ها به بيمارستان مجيديه منتقل گرديد و حکيم از صبح تا ظهر ده ها بيمار را بطور رايگان در اين بيمارستان معاينه می کرد و در کنار آن جامعه همدرد به فعاليت خود در زمينه علوم اسلامی و طب يونانی مشغول به فعاليت بود.

جامعه همدرد را آقای راجيو گاندهي نخست وزير وقت هند روز اول اوت 1989 ميلادی افتتاح کرد وی در سخنرانی خود از تلاشهای حکيم عبدالحميد برای تاسيس موسسات آموزشی تجليل بعمل آورد و در سخنرانی خود گفت "جامعه همدرد اقليت مسلمانان را قادر به حرکت بسوی جلو و کمکی به هند برای رفتن به پيش خواهد کرد.

دولت هند به پاس فعاليت های حکيم عبد الحميد در راه گسترش آموزش، بهداشت و خدمات اجتماعی در سال 1965 ميلادی اذعان کرد و به پاس خدمات ارزنده علمی و اجتماعی وی به جامعه هند به دريافت مدال پدماشری در سال 1991 ميلادی از سوی رئيس جمهور هند مفتخر گرديد. همچنين جايزه پدها بهوشن نيز در سال 1991 به ايشان اعطا شد. خدمات حکيم عبد الحميد در جهت آموزش مسلمانان نه تنها در هند بلکه در کشورهای ديگر نيز شناخته شده است.

در مدت دودهة اخير جامعه همدرد بعنوان يک موسسه عالی آموزشی با برنامه های مشخص به فعاليت های خود ادامه می دهد و دوره های جديد ديگر چون دوره ليسانس در تکنو لوژی اطلاعات و کاربردهای رايانه ای، مديريت بازرگانی، فيزيوتراپی حرفه ای به برنامه های جامعه همدرد اضافه گرديده است. همچنين دوره های زير ليسانس در رشته فيزيوتراپی و تراپی حرفه ای از يکی دو سال قبل آغاز به کار کرده است جامعه همدرد همچنين دوره دکترا در چندين رشته را آغاز کرده است.

کتابخانه مرکزی حکيم محمد سعيد:

سيستم کتابخانه دانشگاه همدرد مشتمل بر يک کتابخانه مرکزی و شش شعبه تقسيم شده است. 1- شعبه علوم، 2- شعبه پزشکی، 3- شعبه پرستاری، 4- شعبه مطالعات اسلامی، 5- شعبه مديريت و فن آوری اطلاعات، 6- کتابخانه مرکزی دانشگاه به اسم حکيم محمد سعيد برادر کوچک بنيانگذار حکيم عبدالحميد نامگذاری شده است.

مجموعه کتابخانه ها:

1-     مجموعه نسخ قديمی

جمع کل کتابهای کتابخانه حکيم محمد سعيد متجاوز از يکصد و چهل و شش هزار نسخه خطی و چاپی است از اين مجموعه 105000 بزبان های انگليسی، اردو، عربی، فارسی، هندی زبانهای ديگر می باشد که بين آنها  20000 کتاب نادر و 4500 نسخ خطی وجود دارد که بيشتر آنها بزبان اردو، فارسی و عربی است. اين کتابخانه ماهانه 200 مجله هندی و خارجی دريافت می کند که برای 124 آنها اشتراک و 76 را مجاناً دريافت می کند اين مجلات و ماهنامه ها رشته های پزشکی، داروسازی، پرستاری، بيوتکنولوژی، توکسولوژی (زهر شناسی)، علوم رايانه ای، مديريت، دينيات و علوم اجتماعی را در بر می گيرند.

مجموعه های خصوصی:

کتابخانه مرکزی دارای برخی ازمجموعه های خصوصی به شرح ذيل است:

1-                  مجموعه نذيريه

2-                  مجموعه عبد الستار صديقی

3-                  مجموعه مولانا عبد السلام نيازی

4-                  مجموعه جعفری

5-                  مجموعه شفيع احمد

6-                  مجموعه دکتر تنوير علوی

نزديک به 90 در صد اين مجموعه ها بزبان اردو، عربی، فارسی و بقيه 10 در صد بزبان انگليسی، هندی و سانسکريت می باشد. بيشتر اين کتابها نسخه های قديمی پرارزش و نادری است که بسياری از آنها منحصر به اين کتابخانه است.

پژوهشگران و اعضای فرهنگستان ها محققين به ويژه در رشته مطالعات اسلامی ميتوانند از اين منابع ارزشمند استفاده نمايند.

2-     بريده های مطبوعات:

در کتابخانه مرکزی همدرد نزديک به 250000 بريده مطبوعات از سال 1964 به بعد موجود است. اين بريده ها بطور منظم با عناوين موضوعی به امر مرحوم حکيم عبدالحميد بنيانگذار دانشگاه انتخاب گرديده است.

3-     مجموعه ميکروفيلم:

237 حلقه ميکروفيلم باپوشش940 نسخه نفيس ناياب و 700 ميکروفيش CD-ROMS و داتاباس MEDLINE و TOXLINE و مجموعه های عظيم CD’s در برگيرنده دانش رايانه و رشته های مرتبط در بخش فيلمتک کتابخانه وجود دارد.

قسمت مخصوص:

علاوه بر منابع ارزشمند موجود در کتابخانه مرکزی همدرد بخصوص دو قسمت ويژه نسخ خطی و موزه که در اين مجموعه وجود دارد.

4- قسمت نسخ خطی: کتابخانه مرکزی دارای 4500 جلد نسخه نادر و نفيس خطی است که از ارزش بالايي بر خوردار هستند و بيشتر آنها بزبان فارسی، عربی و اردو می باشد. اين نسخه ها تقريباً در همه زمينه های مطالعات اسلامی، پزشکی و شعبات علوم ديگر است. بيشتر اين نسخه ها بخط مؤلفين و شارحين آن می باشد. پژوهشگران می توانند اين نسخه ها را با حضور متصدی بخش مخطوطات مطالعه کنند. همچنين نسخه های خطی که به شکل ميکروفيلم است را می توانيد باکمک دستگاه های ميکروفيلمخوان موجود در قسمت فتوکپی مورد مطالعه قرار دهند.

فهرست های چاپی نسخه های خطی در کتابخانه های مختلف هند در همين قسمت جهت مطالعه وجود دارد.

5- موزه: اين موزه در طبقه همکف ساختمان مرکزی کتابخانه قرار دارد و شامل مجسمه های بزرگان علم پزشکی و اشيای نمايشی شيشه ای و چينی و ابزارهای دارو سازی و نمونه گياهان دارويي می باشد.

6-      مکانيزه کردن کتابخانه:

            اين کتابخانه اولين مرحله فعاليت خود را بادريافت اعطای کمکی به مبلغ شصت صد و پنجاه هزار روپيه از کمسيون اعطای کمک دانشگاه (UGC) در طی سال 2000-1999 ميلادی به پايه تکميل رساند. نصبLOCAL AREA NETWORK (شبکه داخلی منطقه) (LAN) را باداشتن 21 پايانه در هر چهار طبقه کتابخانه انشعاب دارد. همچنين مکانيره فهرست و مجموعه اطلاعات را برای کتاب ها، سريال ها و رساله ها، سخنرانی ها را بااستفاده از بسته (3.8) CDS/1515 بعد از دريافت يک کمک اعطای به مبلغ يکصد و هفده هزار روپيه در سال 2001 ميلادی به پايان رساند.

            چون اين کتابخانه دارای مجموعه های عظيم کتب اردو، عربی و فارسی وغير می باشد بنابر اين يک نرم افزار INPAGE را جهت آماده کردن فهرست های اين کتب خريداری کرد.

            خدمات کتابخانه:

1-  خدمات سنتی

1-      خدمات تکثير

2-      خدمات مراجعين

3-       خدمات فتوکپی

4-      خدمات کتابشناسی بنابر تقاضا

5-      خدمات مخابره ورود کتب جديد

6-      خدمات هنری و خوشنويسی

7-      خدمات صحافی

2-      خدماتی باکمک رايانه

1-      تسهيل به دسترسی INTERNET (انترنيت)

2-      تسهيل E-mail برای معلمين و پژوهشگران

3-      تسهيل در جستجوی CD-ROM

4-      فهرست اطلاعات برای پيدا کردن کتب و سريال ها / رسايل و پايان نامه.

5-      دسترسی اون لاين به E-Journals از طريق Website J-Gate

      Infomatics-India (P) Ltd. Bengalore.

 

ساعات کار کتابخانه:

اين کتابخانه از ساعت 9 بامداد الی ساعت 12 نيمه شب در همه روزهای اداری و از ساعت 9 بامداد الی 5 بعد از ظهر روزهای تعطيل و يکشنبه ها باز است.

حکيم عبدالحميد علاقه زيادی به حفظ ميراث اسلامی داشت در جمع آوری و خريد نسخه های خطی باتمام مشغله ها سعی و تلاش می کرد و بواسطه توجّه ايشان به اين بخش شعبه نسخه های خطّی فعاليّت خوبی داشت.

در زمان حيات مرحوم حکيم عبد الحميد روابط دوستانه و صميمانه بنده با ايشان باعث گرديد که بااجازه ايشان کار تهيه ميکروفيلم از کلّيه نسخه های خطی کتابخانه انجام پذيرد. اين امر باتشويق و نظارت جناب آقای سيد اوصاف علی از مشاورين ارشد حکيم عبدالحميد و رئيس اسبق کتابخانه آغاز شد و از اکثر نسخه های خطی ميکروفيلم تهيه شد. ولی متأسفانه پس از چند سال و پس از رحلت حکيم عبد الحميد توجّه چندانی به مجموعه نسخه های خطی کتابخانه مرکزی نگرديد و در طرح توسعه جامعه همدرد اکثر طبقات مرکز مطالعات اسلامی به رشته های ديگر علوم اختصاص داده شد و اين بخش از کتابخانه مورد فراموشی قرار گرفت. بسياری از نسخ خطی در معرض هجوم آفات واقع شد و پس از فوت آقای حبيب الرحمن ميواتی مدير بخش مخطوطات اين بخش عملاً تعطيل گرديد در سالهای اخير متأسفانه دسترسی به نسخه های خطی اين کتابخانه مشکل و ياغير ممکن شده لذا آنچه در اين فهرست از آثار خطی کتابخانه جامعه همدرد تغلق آباد آورده شده ممکن است در طول اين سالها از بين رفته باشد و اثری از آنها باقی نباشد به هر حال اين سرنوشت بسياری از کتابخانه های اسلامی در هند است.

بنده در پايان از همکاری تمام همکارانم در مرکز بين المللی ميکروفيلم نور چه در بخش تهيه ميکروفيلم و چه در بخش نمايه سازی و تايپ مطالب و آقای عبدالجليل عبدالرحيم دوست هندی مرکز تشکر می کنم و اميدوارم که در ادامه اين مجموعه بتوانيم فهرست نسخه های خطی نذيريّه را که در مجموعه بزرگ کتابخانه جامعه همدرد است را معرفی نمائيم.

 

                                                                        مهدی خواجه پيری

© 2015 indianislamicmanuscript.com, All rights reserved.