دوشنبه ٥ فروردین ١٣٩٨

كتابخانه انجمن ترقي اردو دهلي

            در سال 1888 ميلادی اولين کنفرانس آموزشی مسلمانان هند به سرپرستی سيد احمد خان برگزار گرديد و در پايان بارأی اکثريت سيد احمد خان به عنوان دبير دائم اين کنفرانس برگزيده شد و تا وفاتش روز 27 ماه مارس 1898 سال ميلادی در اين سمت باقی ماند. هدف اساسی اين کنفرانس تشويق مسلمانان برای آشنائی با علوم جديد، و تأسيس مدارس و دانشکده ها همراه باپيشرفت علوم بود. تأسيس دانشگاه اسلامی عليگر يکی از نتايج اين کنفرانس ها بود. در اولين کنفرانس به مسائل ذيل اشاره شد:

1-                  آموزش و تعليم زنان

2-                  سرشماری از افراد با سواد و تحصيل کرده

3-                  تأسيس مدارس عصری

در شانزدهمين گردهمايی ساليانه اين کنفرانس که در 31/ دسمبر 1902 الی4 ماه ژوئن 1903 در دهلی نو برگزار شد سه ماده الحاقی ديگر به مصوبات گذشته کنفرانس اضافه شد:

1-      اصلاح جامعه

2-      تأسيس شعبه ترقی اردو

3-       امور متفرقه راجع به تعليم و تربيت جامعه مسلمانان هند.

پس از فوت سيد احمد خان علامه شبلی نعمانی به عنوان دبير کنفرانس آموزشی کل هند انتخاب گرديد و به کوشش وی شعبه ترقی اردو باعنوان "انجمن ترقی اردو" تأسيس گرديد.

در سال 1913 ميلادی انجمن مذکور از نظام حيدرآباد نواب مير عثمان علی خان. نظام هفتم درخواست کرد که عضويت افتخاری اين انجمن را بپذيرد. در اين رابطه نواب مير عثمان علی خان فرمان ذيل را صادر کرد:

"من باشادی سمت عضويت افتخاری را می پذيرم و آرزو موفقيت اين انجمن را در نيل به اهداف آن دارم". پس از وی شخصيت های ممتاز ديگری عضو افتخاری اين انجمن را پذيرفتند.

1-  نواب حاجی محمد حميد الله خان بهادر

2-  نواب سالار جنگ بهادر (مدار المهام اسبق، حيدرآباد)

3-  سرفاضل بهای کريم بهای (بمبئی)

4-  راجا پرتاپ گير نرسينگ جی بهادر (استان حيدرآباد)

            علامه اقبال و انجمن

            از ابتدای تاسيس انجمن ترقی اردو علامه اقبال با اين انجمن مرتبط بود. باشروع فعّاليتهای انجمن چند کميته جهت رشته های مختلف تشکيل شد و اقبال برای عضويت در کميته فلسفه و اقتصاد نامزد گرديد. اقبال در سال 1936 ميلادی بعنوان عضو کميته ادبيات انجمن برگزيده شد. در سال 1935 ميلادی مولوی عبدالحق تصميم به انتقال دفتر مرکزی انجمن از اورنگ آباد به شمال هند گرفت. آقای مولوی عبدالحق در اين مورد بابسياری از دوستان خود مشورت کرد و جويای نظر علامه اقبال نيز شد. نظر اقبال اين بود که انجمن به لاهور انتقال داده شود زيرا لاهور دارای يک محيط مناسب ادبی جهت رونق بخشيدن به موسساتی علمی و ادبی بود.

تلاشهای روساء و دبيران انجمن وضعيت آنرا تا سطحی بالا برد که رهبران ممتاز، روشنفکران، نويسندگان و شعرا مانند مهاتماگاندهی، مولانا الطاف حسين حالی، مولوی نذير احمد، ذکاء الله، مولانا ابوالکلام آزاد، علامه اقبال، دکتر ذاکر حسين، دکتر راجيندر پرشاد مولانا حسرت موهانی، ايندر کومار گجرال، فخرالدين علی احمد، سرتيج بهادر ساپرو، هيرده ناته کنزرو، قاضی آنند ناراين ملا، دکتر محمد اقبال، کرشن چندر و راجيندر سينگ بيدی بطور فعال با انجمن در سمت های مختلف و در مراحل گوناگون در توسعه آن همکاری کردند.

همچنين مهاتما گاندهی رهبر فقيد هند با بيانات و نظريات خود انجمن را در فعاليت های آن راهنمايی می کرد. دکتر راجيندر پرشاد از کسانی بود که باتأييد و اسرار مهاتما گاندی به عضويت انجمن ترقی اردو در آمد تا مشکلات زبان در استان بيهار را مورد بررسی قرار دهد. تعداد معدودی از مردم می دانند که مهاتما گاندهی به زبان اردو در رابط باانجمن بادکتر عبدالحق يکی از دبيران انجمن مکاتبه کرده بود. مجموعه نامه های گاندی باعبدالحق در انجمن ترقی اردو موجود است.

در سال 1920 ميلادی انجمن در نظر گرفت که دايرة المعارفی باعنوان "کشورما" آماده کند. بنابر خواهش انجمن مهاتماگاندهی راضی به نوشتن فصلی برای دايرة المعارف شد. متاسفانه پروژه دايرة المعارف پس از کشته شدن گاندی ناتمام ماند.

دکتر راجيندر پرشاد

در سال 1937 ميلادی، دانشگاه پتنه در ايالت بهار تصميم به معرفی زبان هندوستانی بعنوان زبان رسمی در مدارس ثانويه (دبيرستان) گرفت. در مورد معنی کلمه هندوستانی بحثی به ميان آمد که آيا منظور از هندوستانی زبان هندی يا اردو است؟ برای پاسخ به اين سؤال انجمن ترقی اردو کميته ای را با نام کميته اردو در بيهار تشکيل داد. بنابر توصيه مهاتما گاندهی، اين کميته دکتر راجيندر پرشاد يکی از رهبران ممتاز حزب کنگره را به عضويت پذيرفت. پس از يک بررسی همه جانبه کميته مذکور نظر آقای گاندهی را به تصويب رساند که منظور از زبان هندی يعنی يک زبان ساده نوشته شده به هر دو زبان اردو و هندی بود.

بعد از تشکيل يک جلسه، بيانيه مشترک باامضای دبير کل انجمن ترقی اردو (هند) دکتر عبد الحق و دکتر راجيندر پرشاد اين مصوبه را از طريق رسانه های عمومی به اطلاع مردم رساندند.

            در سال 1903 ميلادی مولانا ابوالکلام آزاد به عضويت انجمن در آمد سالی که در آن انجمن تاسيس شده بود. وی در تمام عمر با انجمن ارتباط فعال داشت. حمايت و پشتيبانی های وی همواره موجب ترقّی و پيشرفت اهداف انجمن بود. در 20 ماه نوامبر 1903 ميلادی به همت مولانا ابوالکلام ماهنامه ای باعنوان "لسان الصدق" به زبان اردو بچاپ رسيد در سال 1947 ميلادی مولانا ابوالکلام آزاد به عنوان  وزير آموزش و پرورش در کابينه مرکزی مشغول بکار شد. ولی وی همچنان به فعاليت های خود در رابطه با انجمن ترقی اردو ادامه داد.

در اثر تلاشهای خستگی ناپذير مولانا ابوالکلام آزاد و دکتر ذاکر حسين انجمن نه تنها در تقسِيم کشور در سال 1947 ميلادی جان سالم بدر برد بلکه پيشرفت بيشتری کرد. و رهنمود های دکتر ذاکر حسين به فعاليت های انجمن اميد و شادابی بيشتری داد. يکی از دست آوردهای بزرگ دکتر ذاکر حسين بعنوان رئيس انجمن ترقی اردو (هند) تسليم يادداشتی باامضای دو ميليون و دويست هزار نفر به رئيس جمهور هند بود.

از جمله اعضای مؤثر ديگر انجمن پس از مولانا ابوالکلام فخرالدين علی احمد بود. فخرالدين علی احمد در سال 1974 ميلادی رئيس جمهورِ هند شد. همچنين آقای ايندر کومار گجرال سهم بزرگی در گسترش و محبوبيت بخشيدن به زبان اردو در قسمت شمال مشرق هند داشت.

            وی عضو فعال کميته اجرايی انجمن بود و در سالهای (90-1985) نخست وزير هند شد.

 

            کتابخانه انجمن

            درگردهمايی کل هند انجمن ترقی اردو که در سال1936 ميلادی در عليگر برگزار گرديد قطعنامه ای در مورد اينکه انجمن بايد دارای کتابخانه باشد به تصويب رسيد. پس از آنکه انجمن ترقی اردو به دهلی انتقال يافت مولوی عبدالحق کتابخانه ای در انجمن داير کرد و مجموعه نسخه های خطی و کتابهای نادر بزبان فارسی، عربی و اردو خود را به کتابخانه انجمن اهدا کرد. وی از محققين و پژوهشگران خواست کتاب های خود را به اين کتابخانه اهدا کنند. همچنين با بودجه انجمن تعداد زيادی کتابهای خطی و چاپی برای کتابخانه خريداری گرديد. بامجموعه های خريداری و اهدايي ديری نگذشت که کتابخانه انجمن ترقی اردو بعنوان يکی از کتابخانه های مهم شمال هند در آمد.

            متأسفانه در ناآرامی های سال 1947 ميلادی کتابخانه مورد حمله افراد متعصب قرار گرفت و تعدادی از کتابها در آتش سوختند و مولوی عبدالحق در مهاجرت خود به پاکستان بسياری از کتابها را همراه خود به پاکستان برد و تعداد خيلی کمی از کتابها در کتابخانه باقی ماند. در اثر تلاشهای مجدد دبيران انجمن که بعد از سال 1947 ميلادی انتخاب شده بودند کتابخانه بار ديگر تعداد ارزشمند نسخه های خطی و چاپی بدست آورد. اينک اين کتابخانه يکی از غنی ترين کتابخانه های فارسی و اردو و عربی کشور می باشد. محققين پژوهشگران از سراسر هند و از کشور های ديگر از اين کتابخانه بهره  می برند.

            نشريات

            از آغاز تأسيس، انجمن مسئولين توجه خود را به پر باروغنی تر کردن زبان اردو با نشر و ترجمه کتابهای مفيد در رشته های علوم انسانی، اجتماعی و هنر و ادبيات بزبان اردو متمرکز کردند و انجمن برنامه ای را برای تدوين چهار فرهنگنامه طرح ريزی کرد:

1-  فرهنگ انگليسی به اردو

2-  فرهنگ انگليسی به هندی

3-  فرهنگ اردو به اردو

4- فرهنگ اصطلاحات جديد

مجله انجمن

انجمن از آغاز فعاليّت برای توسعه و پيشرفت زبان و ادبيات دو مجلّه ماهنامه و سه ماهر باعناوين "هماری اردو" و "اردو ادب" منتشر کرد. سه ماهه "اردو ادب" بيش از هشتاد و پنج سال است که بطور مرتب بچاپ می رسد.

مجله "هماری زبان" (زبان ما) تنها مجله هفتگی زبان اردو در نوع خود می باشد.

انجمن ترقی اردو بيش از شش صدو بيست شعبه در سرتاسر کشور دارد. اولين شعبه آن در سال 1916 ميلادی در پربانی داير شد. بيشتر شعباتِ اين انجمن فعالانه در توسعه و عرضه زبان اردو مشغول به کار می باشند.

 

دانشگاه اردو

وزارت توسعه نيروی انسانی دولت هند کميته نيروی کار را جهت بررسی مشکلات آموزش اقليت ها به رياست آقای عزيز قريشی وزير اسبق استان مدهياپرديش تشکيل داد. دکتر خليق انجم رئيس انجمن ترقی اردو يکی از اعضای اين کميته بود. در يکی از جلسات کميته دکتر خليق انجم برای تأسيس دانشگاه اردو پيشنهاد کرد و در نتيجه دانشگاه آزاد مولانا ابوالکلام آزاد بوجود آمد. دانشگاه مولانا ابوالکلام آزاد امروزه يکی از بزرگترين دانشگاههای آزاد هند بشمار می آيد که در اکثر ايالت های بزرگ دارای شعبه های متعدد است. و زبان اصلی اين دانشگاه اردو است.

باتوجّه به وجود نسخه های خطی ارزشمند و نادر کتابخانه انجمن ترقی اردو مرکز بين المللی ميکروفيلم نور اقدام به تهيه ميکروفيلم از کليّه نسخه های خطی اين کتابخانه نمود. مجموعه حاضر فهرست توصيفی نسخه های خطی عربی و فارسی کتابخانه است که باهمکاری جناب دکتر خليق انجم رئيس محترم انجمن ترقی اردو تهيه گرديده است اينجانب از تمام همکارانم که در تمام مراحل آماده سازی اين فهرست بنده را ياری کردند کمال تشکر و امتنان را دارم.

 

                                                            دکتر مهدی خواجه پيری

© 2015 indianislamicmanuscript.com, All rights reserved.