دوشنبه ٤ تیر ١٣٩٧

مجموعه عنايت جنگ

س. الف ايي ترمذي

سيستم امور اداری مغول بعنوان يک حکومت کاغذی يادولت کاغذی به علت تردد بيش از حد مدارک از يک اداره به اداره ديگر در دوره مغول ها توصيف شده است. البته اين هم يک اتفاق عجيبی است که تعداد بسيار اندکی از مدارک به اصطلاح دولت کاغذی بدست ما رسيده است. دانستن علت آن هم زياد مشکل نيست آشوب بزرگی که درپی فروپاشيدن امپراتوری مغول بوقوع پيوست سازگار بانگهداری سوابق رسمی نبوده است. اين امر خود به از بين رفتن مدارک سلطنتی و استانی مغول کمک کرده است.
باوجود شرايط نامساعد فوق الذکر، قسمت کمی از اسناد و مدارک اعمّ از سلطنتی و استانی حکومت مغول ها بدست مارسيده است. از جمله تعدادی اسناد و مدارک سلطنتی که مربوط به سه تن از امپراتوران مغول تاکنون موجود است. اين اسناد صرفاً بخاطر اين از بين نرفتند زيرا آنها را انگليسی ها جهت به محاکمه کشيدن بهادر شاه دوم آخرين شاه از دودمان مغول ها با خود نگهداشتند و در نهايت آنها را به اداره سوابق سلطنتی که اينک آرشيو ملی هند ناميده می شود انتقال دادند در جائيکه آنها همراه اسناد به اصطلاح (غرر) شورش نگهداری می شود.
همچنين اسناد ملی استانی مغول در دوران مختلف دستخوش حوادث گوناگون گرديد و روزگار شد به استثنای سوابقی که در دکن وجود داشت اين اسناد عمدتاً مربوط به دوره های شاهجهان و اورنگ زيب بود. از گزند حوادث سالم ماندند صرفاً به اين علت که در قلعه ارک اورنگ آباد در پشت درهای قفل شده نگهداری می شدند تا زمانيکه به دفتر ديوانی و مرکز اسناد استان آندهرا پرديش در حيدرآباد انتقال داده شدند درجائيکه همراه با مجموعه اسناد آصفيه نگهداری ميشوند.
خوشبختانه مرکز اسناد ملی هند بعدها مجموعه نفيس و نادر سوابق مغول را از نواب عنايت جنگ در حيدرآباد بدست آورده وی مدعی بود که اين مجموعه اسناد را از پدر بزرگ خود رکن الدوله نظام علی خان آصف جاه دوم به ارث برده است. رکن الدوله در روز دوشنبه 12 رجب 1177 هجری برابر با 16 ژانويه 1764 ميلادی بعنوان ديوان حيدرآباد انتصاب شد و تا زمان قتلش در روز 26 صفر 1189 هجری برابر با 27 آوريل 1775 ميلادی در آن مقام باقی ماند. وی نقش مهمی را در مذاکرات بين انگليسی ها و مراتها ايفا کرد. در دوره زمامداری وزارت وی او گفته ميشود که رکن الدوله سوابق بي شماری از اسناد مغول را از قلعه بهادرگر نجات داد. بعد از مرگ وی اين سوابق در اختيار جانشينان او بود تا آنکه اخيراً مرکز اسناد ملی هند آنها را بدست آورد و اکنون اين مجموعه در مرکز اسناد ملی هند تحت عنوان "مجموعه عنايت جنگ" نگهداری می شود لذا اين مجموعه بزرگ تاحدی خلاء فعلی در سوابق استانی مغول را پر می کند.
مجموعه عنايت جنگ مشتمل بر بيش از 137000 مدرک مربوط به مديريت استانی مغول دکن از 29 جلوس امپراتور اورنگ زيب (1685 ميلادی) تا 15 جلوس شاه عالم دوم (1774 ميلادی) را در بر دارد. اين تاريخ مقارن بازمانی است که آصف جاه دوم عملاً حاکم دکن شده بود اسناد مربوط به دوره هر دوران فرمانروايي از شاهان به شرح ذيل می باشد:


امپراتور                         نايب السلطنه                         زمان پوشش گرفته                             بسته ها
اورنگ زيب                (1707-1659/1118-1069هـ)                      51-29 جلوس                                      24
اعظم شاه               (1707 م / 19–1118 هـ)                              1 جلوس                                          1
شاه عالم بهادر شاه اول(12-1707 م/24-1119 هـ)                 5-1 جلوس (12-1707 م)                              9
جهاندار شاه             (13-1712م/1124 هـ )                       1 جلوس (19-1713 م)                                 1              
فخر سير                  (19-1713 م/31-1124 هـ)                   7-1 جلو (19-1713 م)                                 15
رفيع الدرجات             (1719 م./1131 هـ)                          1 جلوس (1719 م)                                      1
رفيع الدوله شاهجهان دوم(1719م./1131 هـ)                        1 جلوس (1719 م)                                      1
محمد شاه                ( 48-1719 م/61-1131 هـ)         نظام الملک آصف جاه اول 30-1 جلوس                     107
                                                                                 48-1724  م/61-1137 هـ
احمد شاه            54-1748م/67-1161 هـ                             1- ناصر جنگ             3-2 جلوس                 1
                                                                            64-1161 هـ/50-1748 م.
                                                                                   2- صلابت جنگ 67-1164 هـ/54-1750 م.
شاه عالم دوم        1221 – 1173 هـ                                    1- صلابت جنگ          15-9 جلوس               10
                                                                             62-1754م./75-1167 هـ
                                                                                   2- نظام علی خان آصف جاه دوم
                                                                             1218-1176 هـ/83-1762 ميلادی
سوابق فوق مدت زمان بيش از صد سال را در بر می گيرد و به مديريت دکن می پردازد که در زمان اورنگ زيب به شش منطقه مشروحه ذيل تقسيم شده بود:
 
1- دار السرور (برهانپور)، 2- دار الظفر (بيجاپور)، 3- ظفرآباد (محمد آّباد بيدر)، 4- بيراره – خجسته بنياد (اورنگ آباد)، 6- فرخنده بنياد (حيدرآباد) اين شش منطقه را ماموری موسوم به ناظم اداره می کرد که معاون نايب السلطنه امپراتوری مغول بود و بعد از او در سمت رسمی ماموری بود که ديوان گفته می شد. اين دو مسئول بزرگ استان باهم سهيم مسئوليت دستگاه اداری بودند که کم و بيش جزو کوچکی از دولت مرکزی بود. ناظم مسئوليت اجرای، دفاعی و عدالت جنايی و نظارت کلی را عهده داشت. ديوان هم مسئول مديريت در آمد بود ولی همچنين نظارت کلی اداره را داشت که متصدی آن صدر (رئيس) بود. مسئولين مشروحه ذيل ناظم و ديوان را در مديريت منطقه در پست های مختلف کمک می کردند:
                  اداره                                                                متصدی
     حقوق و حساب های نظامی                                                 بخشی
        اطلاعات و سمت ها                                          کلانتر داک چوکی (کلانتر ايستگاه پست)
     امور دينی و اوقاف و خيريه                                                      صدر
          کارهای عمومی                                                          ديوان بيوتات
          قانون کانن                                                                   قاضی
    نگهبان ازروحيه قاطبه دوم ؟                                                  محتسب
              توپخانه                                                      مير آتش يا کلانتر توپ خانه


ساختار اداری استانی فوق الذکر در سلطنت مغول ها کم و بيش در اسنادی منعکس می گردد که مجموعه عنايت جنگ را تشکيل ميدهد. اکثر سوابق بهرحال متعلق به اداره خزانه و در آمدها می باشد که تصدی آنرا ديوان داشت. ديوان وظايف گوناگون را انجام ميداد. از ميان وظايف عمده ترين آن ها جمع آوری در آمدها از محلهای خالصه و نگهداری حساب و کتاب موجودی و دريافت ها و نظارت بر اراضی واگذار شده برای اوقاف خيريه، و تعيين و پرداخت حقوق ماهانه به کارمندان استان طبق سمت آنها و اداره کردن و امور مالی در رابطه بازمين های واگذار شده طبق اسناد سلطنتی بود. در طی انجام اين وظايف رسمی ديوان سوابق متعددی را بوجود می آورد که بعضی از آنها بايد در مجموعه عنايت جنگ پيدا شود. مادر اينجا به برخی از سوابق آنها اشاره می کنيم:
1- خلاصه ماليات دريافت شده از اراضی اختصاصی.
2- فهرست خدمتکاران خالصه شريفه.
3- ياد داشت دريافت و پرداخت ها.
4- يادداشت حاوی اسامی و ديس مکها "مقدم ها" و پس پانديس و پتواری ها (مسئول دهکده اراضی).
5- يادداشت دهکده ها
6- يادداشت حومه ها
7- پيمان هائيکه عاملين از ديس مکها گرفتند که عاملين ديگر توقع برای گرفتن بيشتر از آنها ندارند.
8- صورتحساب ديس مکها.
9- جمع واصل باقی (صورتحساب نشانگر در آمدهای غير خالص و موجودی های معوقه واقعی) نمونه ای که در ذيل داده شده بيانگر نوع مدارک جمع واصل باقی منطقه بالونی، فرمانداری حويلی ناحيه دار الظفر بيجاپور به مناسبت 32 جلوس اورنگ زيب (1690 ميلادی) می باشد:
روی برگ
حومه بالونی، فرمانداوی حويلی
جامع
(در آمد غير خالص)
843 روپی و 12 آنه
 

 بعد حصول سند                                                          همه باقساط
210 روپی و 15 آنه                                                        632 روپی و 13 آنه
ديس مکهـ بام نائيک پسرهيم نائيک                       ديس پانده تخوجی طبق پروانه بامهر
طبق پروانه بامهر جمعادت الملک                            جمعادت الملک مدار المهم مورخ
مدار المهام مورخ 29 جمادی الثانی                           29 جمادی الثانی 32 جلوس
32 جلوس (30 مارس 1690 ميلادی)                         (30 مارس 1690 ميلادی)
112 روپی و 8 آنه                                                        56 روپی و 4 آنه
مقرره پيشکش                                                           مقرره پيشکش
562 روپی و 8 آنه                                                    281 روپی و 4 آنه
مبلغ واصله                                                                    ندارد
جمع (در آمد غير خالص)                                          842 روپی و 12 آنه


بعد از ديوان در سلسله مراتب استانی بخشی قرار داشت که همان فعاليت هايی که برای نظام انجام ميداد که بخشی سلطنتی برای امپراتور اجرا ميکرد. عمده ترين فعاليت او مربوط به مديريت ارتش بود که شامل ثبت نام و فراخوانی و تصويب صورتحساب های هر دو منصب داران و سربازان آنها و به اجرا در آوردن مقررات بود. برای انجام اين وظايف اداره استانی بخشی تعداد زيادی از سوابق را درست می کرد که بعضی از آنها در مجموعه عنايت جنگ بايد پيدا شود بطوريکه در ذيل آمده:
1- فهرست منصب داران
2- کيفيات طلب و تنخواه (حقوق ماهانه) منصب داران
3- فهرست سواره نظام
4- موجودی اسپان و صلح
5- سقتی نامه (مرگ و مير حيوانات)
6- فوت نامه (مرگ ومير اسپ داران و پياده نظام)
7- هويت منصب داران
8- چهره اسپان (شرح اسپ ها)
9- تشهی داغی اسپان
در اين رابط خاطر نشان می شود که مواقعی يک شخص به مقام منصب دار انتصاب می شد صورت او و اسپ او را نقاش ها نقاشی می کردند و آنرا به متصدی تحويل داده برای تصويب به بخشی ارايه ميداد. در مورد فهرست نگاری اسپان رنگ و نسل آنها را می نوشتند. در هويت يک سربازيا منصب دار اسم او و فرقه او و قوم او امکان مبدا و رنگ پوست و قد و قامت، عمر و علامت مشخص کننده او مندرج می شد. اين صورتگری بعنوان حفاظت از فريب کاری وغير آماده ميشد که در زمان ما عکس برای همين منظور گرفته می شود.
عرض و چهره پياده
جماعت (لشکر)                                                       (اوامر)
محمد قاسم                                                 حقوق ماهيانه -/2 روپی 8 آنه
                                                                از 8 محرم 27 جلوس محمد شاه
                                                                  (18 فيبريه 1745 م)
علاوه بر مديريت اداره نظامی، بخشی استانی اداره وقايع يا امور اطلاعاتی را نيز زير نظر داشت. گاهی اوقات يک وقايع نگار يا تحليل گر سياسی بطور جداگانه استخدام می شد. در بعضی از حومه ها تعدادی از نايب های او يا عاملين او مستقر می شدند تا بطور مرتب گزارش هايی در مورد اتفاق های مهم که در آنجا می افتاد می بفرستند. پاکت های حاوی گزارشات آماده شده بوسيله وقايع نگاران به مسئول پست استان فرستاده می شد که او باسليقه خود از بين آن گزارشاتی را انتخاب می کرد که کدام گزارش مناسب برای فرستادن به دربار است.
وقايعی که در مجموعه عنايت جنگ پيدا می شود ناشی از مناطق مختلف دکن می باشد که حاوی اطلاعاتی است که مورد علاقه مورخين است. از گزارشات محمد صالح يک وقايع نگار قلعه بهادرگر مشخص ميشود که تعدادی از سربازان و افسران در همان سال اول جلوس شاه عالم بهادر شاه اول اردو گاه را ترک کردند و به شاهزاده محمد کام بخش در بيجاپور پيوستند. وقايع آن سال دارای مهر رحمت الله می باشد که حتماً رئيس دفتر وقايع بوده. ظهر نويسی های رسمي روي خبرنامه ها نشان ميدهد که بيش از دو هزار پاکت روزانه به اداره اطلاعات در طي جنگ بين پسران اورنگ زيب می رسيده است.
همچنين اداره امور دينی و اوقاف و خيريه که رياست آنرا صدر بعهده داشت کم اهميت نبوده. صدر اين اداره را صدر الصدور در مرکز انتصاب می کرد. قرار بود که وی علما را زير نظر داشته باشد. بعنوان يک رابط بين حاکم و مردم، وي پروندهای علما و محققين مستحق را جهت اعطای شهريّه سفارش می کرد تا آنها از امرار معاش آسوده باشند. همچنين دولت به افراد نجيب که قادر به اداره کردن زندگی خود نبودند و افراد مسن و معلول و فقير کمک مالی می کرد. بعضی از سوابقی که صدر استانی آنها را آماده کرده در مجموعه عنايت جنگ پيدا می شود بطوريکه در ذيل آمده است:
احکام مدد معاش
فهرست روزانه داران مذکّرات (فهرست گيرنده گان مرد مخارج روزانه)
فهرست روزانه داران مونّثات (فهرست گيرنده گان زن مخارج روزانه)
فهرست ارباب وظايف
اداره خدمات مردمی که رياست آن را ديوان بيوتات بعهده داشت نماينده خان سامان در استان بود. وی مسئول بود جاده ها و ساختمان و کانال و قلعه ها را اداره کند. وی کارگاه ها را هم زير نظر داشت و بهای مواد اوليه را کنترل و تصويب می کرد و املاک بدون وارث را هم اراده می کرد و وقتی شاه به استان می آمد ترتيب اقامت و آسايش او را نيز فراهم می کرد. انجام اين همه فعاليت ها تشکيل دادن سوابق را ايجاب می کرد که در مجموعه عنايت جنگ پيدا می شود. از جمله اين اسناد موارد طبقه بندی شده ذيل است:
تمسکات زمينی اهل خدمت
پيمان های اهل خدمت
خلاصه جمع و خرج مرمت شکسته و ريخته عمارات محل سرا
سياحه عمارات قلعه شهر پناه
خلاصه جمع و خرج و پرداخت های شعبه تدارکارت
از مندرجات فوق الذکر مشاهده می شود که خريداری مجموعه عنايت جنگ بوسيله مرکز اسناد ملی هند برای محققين و پژوهشگران دوران حکومت مغول ها بر هند حايز اهميت بسيار می باشد. ارزش عمده اين مجموعه بخاطر نادر بودن آن است. بيشترين سوايق مغول کاملاً ناپديد شده است. سوابق موجود در اين مجموعه بطور واضح فعاليت ادارات مختلف امپراتوری مغول ها را منعکس می کند. همچنين اين اسناد مواد اوليه را برای باز سازی تاريخ تقسيم اراضی دکن در طی قرن های هفدهم و هيجدهم فراهم می کند.
اکنون پس از سی و پنج سال پس از دريافت اين مجموعه بی بها، اينک مرکز اسناد ملی هند در صدد است که اطلاعات دقيق از اين مجموعه را در دسترس پژوهشگران قرار دهد. اين امر بامشارکت مرکز ميکروفيلم جمهوری اسلامی ايران واقع در دهلی نو باهمکاری مرکز اسناد ملی هند و از تمامی اسناد و مدارک عنايت جنگ عکس تهيه نموده و فهرست اسناد اين مجموعه نفيس توسط مرکز نور به دو زبان انگليسی و فارسی آماده چاپ و انتشار گرديده است.

© 2015 indianislamicmanuscript.com, All rights reserved.