سه شنبه ٢٧ مهر ١٤٠٠

رضا رامپور

 

 
سرزمين پهناور و کهنسال هند از دير باز مهد پرورش اديان، مذاهب و فرق مختلف بوده است. اسلام از جمله اديانی است که همزمان باهجرت پيامبر اسلام (ص) از مکّه به مدينه توسط تجّار و بازرگانان نو مسلمان به هند راه يافت. پس از رحلت رسول گرامی اسلام صلی الله عليه و آله وسلم گروهی از تابعين، محدثين، فقها و مفسّرين قدم به سرزمين هند نهادند تا شيفتگان مکتب توحيد را باکلام وحی آشنا سازند. در سال 91 هجری اوّلين گروه فاتحان مسلمان به سرکردگی محمد بن قاسم ثقفی قسمتی از نواحی شمال هند را تسخير کردند. امّا پس از چند سال بعلّت فراخواندان محمد بن قاسم و ضعف حکومت اموی، رشد و گسترش اسلام در هند متوقف گرديد و چون حکّام عباسی توجّه خاصی به متصرفات اسلامی در شبه قاره هند نداشتند گروه زيادی از نو مسلمانان به آئين گذشته خود باز گشتند. در سال 390 هجری سلطان محمود غزنوی باسپاهی گران به هند حمله کرد و لشکر وی در زير پرچم غازيان اسلام برای دست يافتن به ذخاير و گنجينه های پرارزش هند شمشير زدند. اما محمود هيچگاه قصد اقامت و فرمانروائی بر هند را نداشت و حملات پی در پی و قتل و غارت های سپاهيانش تأثيری ناخوش آيند نسبت به اسلام و مسلمين در جامعه هند باقی گذاشت و موجب انسجام پيروان مذاهب و مکاتب مختلف عليه اسلام گرديد. در حدود 200 سال پس از مرگ محمود، سلطان محمد غوری به هند لشکر کشيد و پس از فتح دهلی، قطب الدين ايبک را به فرمانداری متصرفات خود در هند گماشت. پس از مرگ سلطان غوری، تمام مناطق پنجاب و دو آب گنگ و جمنا به متصرفات قطب الدين ايبک افزوده شد. در سال 603 هجری قطب الدين ايبک در دهلی اعلام خود مختاری نمود و پايه اولين حکومت اسلامی در هند نهاده شد. وی اولين مسجد در شمال هند را بنام مسجد قوّة الاسلام يا قبّة الاسلام بنا نمود و پس از آن مدّت 800 سال مسلمانان بر قسمت اعظم شبه قاره هند فرمانروائ کردند. سلسله های مختلف فرمانروايان مسلمان تحوّلی نوين در نظام سياسی، فرهنگی و اجتماعی هند بوجود آوردند و هند بزرگ بعنوان يکی از پايگاههای پر قدرت فرهنگ اسلامی در آمد. زبان فارسی بعنوان زبان رسمی دربار شاهان مسلمان شناخته شد و خلافيّت هنر و فرهنگ ايرانی که تأثير يافته از ارزش های معنوی اسلامی بود به عرصة ظهور پيوست.
دوران حکومت تيموريان در هند، دوران شکوفائی و خلاقيّت و عصر طلائی اسلام در هند بشمار می آيد. حمايت پادشان از علم و ادب موجب گسترش و رشد علوم و فرهنگ و هنر اسلامی گرديد. فقها و محدّثين، علما و دانشمندان، ادبا و شعراء، صنعتگران و هنرمندان در فضائی آزاد رشد و تربيت يافتند و هزاران کتاب در زمينه های مختلف علوم اسلام تأليف و تصنيف گرديد و هنرمندان هنر آفريدند. ذخيره ها و گنجينه های علمی و ميراث فرهنگی بجای  مانده از دوران فرمانروائی امرای مسلمان بر اين خطه، نشانگر عظمت و شکوه از دست رفتة مسلمانان در شبه قاره می باشد.
سلطة دولت انگليس در اوائل قرن هيجدهم ميلادی بر شبه قاره هند و عناد انگليسی ها بااسلام و مبانی اسلامی موجب ضعف و در هم شکستن قدرت مسلمانان در هند گرديد. مراکز علمی و فرهنگی اسلامی تحت تأثير فرهنگ انگليسی عظمت و شکوه خود را از دست داد و چراغ علم و دانش در دهلی پايتخت فرمانروايان مسلمان تيموری رو به خاموشی نهاد. علما و دانشمندان، ادبا و شعرای بزرگ به دربار امرای محلی پناه بردند. از جمله مناطقی که در اين ايام مورد توجه علما و دانشمندان قرار گرفت و امرای آن توجّهی خاص نسبت به علوم اسلامی و ادبی داشتند و سعی نمودند که علم و معرفت و گنجينه های غنی و ذخاير علمی اسلامی را حفظ نمايند منطقه رامپور بود.
 
کتابخانه سلطنتی
مصطفی آباد معروف به رامپور در گذشته قصبة کوچکی بود که در اواخر قرن دوازدهم هجری باتشکيل حکومت نوابان رامپور مرکز فرمانروائی قسمتی از ايالت اودهـ گرديد. در سال 1187 هجری درپی معاهده ای که بين نواب فيض الله خان و نواب شجاع الدّوله والی منطقه اوده منعقد گرديد، نواب فيض الله خان شهر رامپور را مرکز فرمانروائی خود قرار داد و قلعه و مدرسه ای بنام مدرسه عاليه در اين شهر بنا نمود و از علّامه عبدالعلی بحرالعلوم فرنگی محلّی فرزند مولانا نظام الدين سهالوی برای مديريت مدرسه دعوت کرد همچنين ساختمانی جهت حفظ و نگهداری کتابهای شخصی خود که مجموعة نفيس از نسخ خطّی بزبانهای گوناگون بود در نظر گرفت. گروهی از علما بدعوت وی به تحقيق در زمينه های مختلف علوم اسلام پرداختند و کتابهای زيادی تأليف و تصنيف نمودند که از جمله آنها «فصول فيض الله خانی» از حکيم بايزيد و «فتاوی فيض الله خانی» از مولوی يوسف می باشد. مجموعة کتابهائی که در زمان حکومت نواب فيض الله خان تأليف و تصنيف گرديده تاکنون در کتابخانه رضا وجود دارد.
نوابان مسلمان رامپور چهره های علم دوست و صاحب فضل و کمال بودند و توجه و عنايت خاصی نسبت به علما و دانشمندان در زمينه های مختلف علوم اسلامی داشتند: تشکيل حکومت نوابان رامپور مقارن بازوال حکومت تيموريان در دهلی و تسلّط بريتانيا بر سراسر هند بود. لذا گروه زيادی از علما، فقها، ادبا و هنرمندان دربار دهلی به دربار رامپور روی آوردند و مورد محبت و توجه نوابان اين منطقه قرار گرفتند و شهر رامپور در قرن سيزدهم و اوايل قرن چهاردهم هجری بصورت يکی از مراکز مهمّ علمی و ادبی اسلامی هند در آمد. دهها مدرسه و کتابخانه توسط علما و امرا در اين شهر و اطراف آن بناگرديد. در قلعة رامپور کتابخانه ای عظيم به نام کتابخانة سلطنتی برای استفادة علما و دانشمندان تأسيس شد و عدّه ای از شيفتگان علم و دانش به تحقيق و تدريس در زمينه های مختلف علوم اسلامی پرداختند و نسخه شناسان برای جمع آوری و حفظ ميراث فرهنگ و گنجينه های پرارزش اسلامی که مورد هجوم و حملات ناجوانمردانه مزدوران انگليسی قرار گرفته بود به سراسر هند اعزام گرديدند.
در سال 1208 هجری نواب احمد علی خان، حکومت رامپور را بعهده گرفت. وی توجهی خاص نسبت به کتابخانه داشت و در زمان سلطنت وی تعداد زيادی نسخ خطی به کتابخانه افزوده شد. سيد يوسف علی محوی افغانی، عالم بزرگ و اديب کامل بعنوان مدير کتابخانه برگزيده شد. سيد يوسف تا آخر عمر مديريت کتابخانه را به عهده داشت و ديوان اشعار وی تاکنون در اين کتابخانه موجود است.
در اين ايام به امر نواب احمد علی خان گروهی به سرپرستی احمد خان متخلص به غفلت کار ترجمة کتابهای مقدس هندوان را آغاز کردند.
پس از وفات نواب احمد علی خان در سال 1256 هجری برادر زاده اش نواب محمد سعيد خان زمام امور رامپور را بعهده گرفت. در زمان حکومت وی محل مستقلی بنام «توشه خانه» برای حفظ و نگهداری کتابها در نظر گرفته شد و مهری بر کتابها بانقش «ريلی سان» رئيس مجلس دولت انگليس در آگره از کتابخانة رامپور ديدن کرد.
نواب محمد سعيد خان گروهی از علما، هنرمندان و خوشنويسان مشهور را جهت همکاری در کتابخانه از سراسر هند دعوت نمود و برای مدتی غلام رسول و ميرزا محمد حسن کشميری که از خطاطان و نقاشان معروف بودند با کتابخانه همکاری داشتند.
در سال 1271 هجری نواب محمد سعيد خان دارفانی را وداع گفت و حکومت رامپور به نواب يوسف علی خان رسيد. در ايام حکومت وی نهضت های ضد استعماری عليه انگليس سراسر هند را فرا گرفته بود لذا گروهی از علماء و هنرمندان به شهر رامپور که محل امنی بود، پناه آوردند و مورد استقبال نواب رامپور قرار گرفتند. باتوجه به اهميت کتابخانه و وجود علما و استفاده آنان از کتابهای مختلف در زمينه معارف و فرهنگ اسلامی، شهر رامپور بصورت يکی از مراز علوم اسلامی در بحرانی ترين دوران تاريخ هند که مصادف با سقوط امپراطوری بزرگ تيموريان و قدرت کامل دولت بريتانيا بر هند بود در آمد. هر چند مدّت حکومت نواب يوسف علی خان بيش از 9 سال نبود اما در دوران حکومت وی تحولات بزرگی در روند حرکت کتابخانه صورت پذيرفت.
در سال 1281 هجری حکومت رامپور به نواب کلب عليخان رسيد. وی از کودکی به جمع آوری کتاب علاقه داشت و در زمان حکومت وی توجّهی خاص به کتابخانه مبذول گرديد و تعداد زيادی نسخ خطی و چاپی برای کتابخانه خريداری شد. نواب کلب عليخان گروهی را برای خريد نسخ نادر به سراسر هند فرستاد و در سفرهای متعدد کتابهای زطادی برای کتابخانه خريداری نمود.
همچنين مولوی مهدی عليخان عالم بزرگ و نسخه شناس معروف برای ترتيب و تنظيم فهرست نسخ خطی و چاپی به کتابخانه دعوت گرديد و به تقاضای وی گروهی از علما و دانشمندان مأمور بررسی نسخ نفيس جهت تصحيح و انتشار آنها گرديدند. در اين ايام به امر نواب کلب عليخان فهرست کلّيه کتابهای اين کتابخانه با قيمت و نحوة خريداری آنها تهيه گرديد و کتابخانه های علما و امرا و نسخ نفيس از نقاط مختلف هند خريداری و به کتابخانه منتقل شد. وی بااستخدام 9 نفر خوشنويس خط نسخ و نستعليق اقدام به نسخه برداری از نسخ نفيس و نادر کرد و برای حفاظت از کتابها 8 نفر جلد ساز و مأمور نگداری از کتابخانه استخدام نمود. انتخاب مولوی مهدی عليخان بعنوان مدير کتابخانه و فعّاليت های وی موجب شهرت و ترقی بيشتر اين کتابخانه گرديد.
در سال 1304 هجری نواب مشتاق عليخان پس از فوت نواب کلب عليخان بعنوان والی رامپور انتخاب گرديد. امّا بعلّت ضعف و بيماری شديد امور حکومت را بدست يکی از فرماندهان خود بنام اعظم الدين خان سپرد. اعظم خان مردی عالم و صاحب ذوق بود و توجّهی خاص نسبت به امور کتابخانه داشت. وی برای امور کتابخانه هيئت مديره ای متشکل از علما و امرا تشکيل داد و بودجة مستقلی برای فعاليت های کتابخانه در نظر گرفت. در سال 1308 هجری به امر ژنرال اعظم الدين خان اقدام به بنای ساختمان جديد کتابخانه زير نظر مهندس فرانسوی بنام "رايت" گرديد. همچنين اقدام به تهيه فهرست جديدی برای کتابخانه شد و ورود به کتابخانه برای استفاده عموم آزاد گرديد. در سال 1309 هجری کتابخانه باصرف هزينه 000،40 روپيه به ساختمان جديد انتقال يافت. در سال 1314 هجری نواب حامد عليخان زمام امور رامپور را بدست گرفت و به نشر کتب و آثار شيعه پرداخت و نسخ بسيار زيادی از ايران خريداری کرد. وی حکيم اجمل خان را بعنوان مدير کتابخانه انتخاب کرد. حکيم مسيح الملک اجمل خان فردی وارسته، مدير و مدبّر و از چهره های علمی عصر خود بود و خاندان وی از ابتدای تشکيل حکومت رامپور با حکّام آن رابطه ای نزديک داشتند. حکيم اجمل خان علوم اسلامی را در اين شهر در محضر علمای بزرگ چون مولانا محمد طيب مکّی رامپوری و حکيم عبدالرشيد خان فرا گرفت. وی صدها نسخه خطی و چاپی در زمينه های مختلف طب را از گوشه و کنار هند جمع آوری کرد و گنجينه ای نفيس از کتابهای طبی فراهم آورد بطوری که امروزه کتابخانه رامپور يکی از منابع غنی در زمينه طب اسلامی است، همچنين اقدام به تصحيح و تدوين و تأليف کتابهای ادبی و اسلامی نمود و کار تأليف لغتنامه «امير اللغات» که مدتی متوقف مانده بود دوباره آغاز شد و علامه عبدالمجيد خان مسئول ترتيب و تنظيم آن گرديد و اساتيدی چون احمد علی شوق قدوائی و شادان بلگرامی در تأليف و تدوين اين لغتنامه همت گماشتند. بدينگونه کار لغت نامه ای که در سال 1225 هجری شروع شده بود در سال 1314 هجری به نام «لغتنامة حامديه» در 30 جلد به پايان رسيد. همچنين زير نظر حکيم اجمل خان کار فهرست نويسی به سبک جديد در سال 1314 هجری آغاز شد و حافظ احمد علی خان مسئول ترتيب تنظيم فهرست کتابخانه گرديد و در سال 1320 هجری فهرست کتابهای عربی در 719 صفحه در قطع بزرگ بچاپ رسيد.
در مقدمة اين فهرست حکيم اجمل خان اين کتابخانه را يکی از غنی ترين کتابخانه سراسر هند دانسته و اشاره نموده است که مجموعه ای عظيم از معارف و هنر اسلامی در اين کتابخانه وجود دارد که بطور کامل محتويات آنها معرفی نگرديده و بسياری از مجموعه ها در ضمن يک نام آمده است. کلّيه کتابهای خطی و چاپی که تازمان ايشان در کتابخانه وجود داشته در حدود 12451 جلد بشرح زير بوده است.
1- عربی 5994 جلد                                   6- پشتو 37 جلد
2- فارسی 3304 جلد                                7- هندی 16 جلد
3- اردو 2392 جلد                                     8- ناگری 16 جلد
4- انگليسی 1453 جلد                              9- سانسکريت 3 جلد
5- ترکی 46 جلد                                     10- پنجابی 1 جلد
            از مجموعه کتب فوق 347 نسخه خطی بزبان عربی و 523 نسخه به زبان فارسی از نظر نوع خط، تذهيب و قدمت شناسائی گرديده بود.
            در سال 1346 هجری جلد دوم و سوم فهرست نسخ عربی اين کتابخانه به کوشش حافظ احمد علی خان قدوائی شوق، چاپ و انتشار يافت و در همين سال حکيم اجمل خان در سن 64 سالگی دارفانی را وداع گفت و حافظ احمد علی خان مديريت کتابخانه را بعهده گرفت. پس از فوت حامد عليخان، در سال 1348 هجری نواب رضا عليخان بر مسند رياست رامپور نشست. وی علامه نجم الغنی خان رامپوری مؤلف «تاريخ اوده» و «اخبار الصناديد» را به عنوان مدير کتابخانه برگزيد. نجم الغنی خان پس از 6 سال خدمت در کتابخانه در گذشت و آقای جی – اف – چيپ مان – مدير سابق کتابخانه سلطنتی کلکته و مسئول هيئت فهرست نويسی کتابخانه خدا بخش در شهر پتنا به عنوان مدير کتابخانه انتخاب گرديد. همچنين علامه امتياز عليخان عرشی محقق بزرگ و صاحب تأليفات علمی در اين کتابخانه مشغول بکار شد.
 
امتياز عليخان عرشی
            امتياز عليخان در روز پنج 29 رمضان المبارک سال 1322 هجری در شهر رامپور تولد يافت، مختار عليخان فرزند اکبر عليخان پدر عرشی از اولاد رحم باز خان رئيس قبيله در نيمه دوم قرن هيجدهم ميلادی به هندوستان مهاجرت کرد و باکمک بعضی از همراهان خود بر قسمتی از منطقه رامپور تسلّط يافت و فرزندان وی در اين منطقه بصورت امرای محلّی زندگی ميکردند. پدر بزرگ عرشی شغل سپاهيگری را رها کرد و راه علم و ادب را برگزيد. زبان های عربی و فارسی را آموخت و باعلوم دينی آشنا گشت. غلام قادر خان پدر بزرگ مادری عرشی نيز در زبان فارسی تبحّر داشت و از خانواده احمد شاه بريلوی بود. عرشی در خانواده علم و شجاعت چشم بدنيا گشود. در پنج سالگی به مکتب نشست و باقواعد و دستور زبانهای عربی و فارسی آشنا گرديد. در سن سيزده سالگی کتابهای گلستان، بوستان، يوسف و زليخا و سکندر نامه را مطالعه کرد و در محضر مولانا عبدالرشيد خان زبان عربی را فزا گرفت و علم طب را از حکيم مشهور عبدالحميد خان آموخت و برای مدتی شاگرد مدرسة مطلع العلوم رامپور بود. در سال 1341 هجری از دانشگاه پنجاب موفق به دريافت مدرک مولوی و عالم گرديد و برای ادامة تحصيل به دانشکده علوم شرقی (اورينتل کالج) در لاهور وارد شد و پس از دريافت مدرک مولوی و فاضل در سال 1342 هجری از دانشگاه پنجاب به دريافت مدرک منشی فاضل مفتخر گرديد. عرشی پس از استفاده از محضر علمای بزرگ و نيل به مدارج علمی به وطن خود رامپور باز گشت. وی در ضمن فراگيری علوم اسلام زبان انگليسی را فرا گرفت و ذوق شعر داشت و در شعر تاج تخلص می ورزيد. وی پس از باز گشت به شهر رامپور بنابه دعوت مدرسه علوم دينی ندوة العلماء بعنوان نماينده اين مدرسه در سراسر هند برگزيده شد و پس از 4 ماه از کار خود استعفا داد و با بعضی از دوستانش به تجارت پرداخت. در ايامی که مشغول به تجارت بود بعضی از کتابهای درسی عربی دانشگاه پنجاب لاهور را بزبان اردو ترجمه نمود و به تأليف و تصحيح متون علمی اشتغال داشت.
            مولانا امتياز علی خان در سال 1353 هجری در کتابخانه سلطنتی مشغول بکار گرديد. ورود امتياز عليخان عرشی روح تازه ای به کتابخانه بخشيد و باکوشش و همت وی و عنايت نواب رامپور بر تعداد نسخ کتابخانه افزوده شد. دهها نسخة نفيس و نادر طی مقالات مختلف در مجلات معتبر معطوف شد. مجموع کتابهای کتابخانه تا سال 1307 هجری ده هزار نسخه و در سال 1341 هجری نوزده هزار و بيست و پنج و پس از آن تا سال 1353 هجری تغييری در تعداد کتابها خصوصا نسخ خطی نگرديد بود از سال 1353 هجری بامديريت و تلاش امتياز عليخان تعداد کتابها در زمينه های مختلف علوم اسلامی افزايش يافت. در 1366 هجری تعداد نسخه های خطی به 10619 نسخه رسيد و تعداد چهار هزار نسخه چاپی به کتابها افزوده شد. در همين ايام امير الدين خان والی لوهار و کتابخانه شخصی خود را به نواب رضا عليخان هديّه نمود و کتابخانه «لوهارو» به کتابخانه رامپور منتقل گرديد. همچنين کتابخانة ديگری واقع در «باغ پليس» به کتابخانه سلطنتی منتقل گرديد و مرحوم بدر الدين علوی کتابخانة شخصی خود راکه مجموعه ای نفيس و ارزشمند بود، وقف کتابخانه رامپور کرد. باافزوده شدن تعداد کتابها قفسه های کتابخانه تعويض و نسخ خطی و چاپی که تا آن زمان در يکجا نگهداری می شد، تقسيم گرديد و برای نسخ خطی محل ديگری در نظر گرفته شد. تعداد زيادی از کتابهای چاپی انگليسی به کتابخانه های عمومی «صولت» و «رضا انتر کالج» و «مدرسه عاليه رامپور» انتقال يافت. همچنين تعداد زيادی از کتابهای چاپی انگليسی به کتابخانه های لکهنو هديه شد.
از جمله کارهای مهم و اساسی ديگر در زمان رياست نواب رضا عليخان ايجاد مرکز بزرگ انتشاراتی در شهر رامپور بود. هدف از تأسيس اين مرکز، نشر آثار محققان و نسخ خطی ارزشمند بود و در مدت چند سال 125 عنوان از نوادر نسخ محققان و نسخ خطی کتابخانه با تصحيح و تعليق به چاپ رسيد، از جملة آنها نسخة منحصر به فرد تفسير امام سفيان ثوری بود که توسط استاد امتياز عليخان، ترتيب و تصحيح شد و با حواشی مفيد و سودمند ايشان به چاپ رسيد.
در سال 1366 هجری بااستقلال هند اکثر حکومتهای محلی که به طور مستقل و يا زير نظر دولت انگليس اداره می شدند قدرت خود را از دست دادند و به حکومت جمهوری هند پيوستند و رياست رامپور نيز در سال 1368 هجری ضميمة حکومت جمهوری هند شد.
در سال 1371 هجری نواب رضا عليخان کتابخانه را وقف کرد و توليت آن را به دولت هند واگذار نمود و دولت هند به پاس خدمات وی، کتابخانه را به اسم وی «کتابخانة رضا رامپور» نامگذاری کرد و برای حفاظت و نگهداری کتابخانه در وقفنامه هيئت مديره ای متشکل از يکی از فرزندان نوابان رامپور و 13 نفر ديگر که زير نظر دولت هند انتخاب می شوند، در نظر گرفته شد. در سالهای نخست کليّة مخارج کتابخانه را دولت مرکزی در دهلی پرداخت می کرد. پس از چند سال نظارت و تصدی امور کتابخانه به استاندار ايالت اتراپرادش واگذار شد و در اين مدت سه جلد از فهرست مخطوطات عربی و يک جلد فهرست مخطوطات اردو به زبان انگليسی تنظيم و از طرف کتابخانه انتشار يافت. در سال 1376 هجری کليّة کتابها به ساختمان جديدی به نام (حامد منزل) که در زمان رياست نوايان قصر پذيرايي مهمانان بود منتقل شد و از طرف حکومت هند ساختمان «رنگ محل» نيز برای امور کتابخانه در نظر گرفته شد.
نواب رضا عليخان در سال 1386 هجری دارفانی را وداع گفت و نواب مرتضی عليخان از طرف دولت، به عنوان رئيس کتابخانه تعيين شد، مرتضی عليخان توجّه خاصّی نسبت به کتابخانة داشت و خود عالمی فاضل بود و مدّتی بعنوان وزير آموزش و پرورش رامپور مشغول به خدمت بود. در سال 1395 هجری طبق تصويب پارلمان هند امور کتابخانه بطور کامل به دولت مرکزی واگذار شد. در سال 1402 هجری نواب مرتضی عليخان دارفانی را وداع گفت و سيد ذوالفقار عليخان فرزند نواب رضا عليخان از طرف دولت هند بعنوان «عضو هيئت رئيسه» کتابخانه انتخاب گرديد.
در سال 1403 هجری بخاطر اختلافات و سوء ظنّی که در بين بعضی از اعضاء کتابخانه بوجود آمد، کتابخانه از طرف دولت مهر و موم و مدّت 9 سال بخش مخطوطات تعطيل گرديد. در سال 1404 هجری هيأتی ويژه از طرف دولت هند به رياست "هيم راج سود"، برای بررسی اوضاع کتابخانه به رامپور اعزام شد. در سال 1405 هجری هيأتی متشکل از 14 نفر به رياست استاندار ايالت اتراپرادش (يوپی) امور کتابخانه را بعهده گرفتند. و در سالها اخير هيئت مديره ای متشکل از دکتر نثار احمد فاروقی و دکتر اظهر دهلوی و خانم حامده حبيب الله به مديريّت دکتر وقار الحسن صديقی امور کتابخانه را بعهده دارند. با توجّه به اهميت اين کتابخانه و وجود نسخه های نفيس و پرارزش اين گنجينه بياد مانده از دوران پر شکوه حکومت های اسلامی در هند، و معرفی آن به جهان علم و دانش و بهره برداری علماء دانشمندان و محققين از اين ذخيرة پرارزش و تأکيد ولی امر مسلمين حضرت آيت الله العظمی خامنه ای بر حفظ و اشاعه ميراث فرهنگ اسلامی در سراسر جهان ما را بر آن داشت که در صدد تهيه فهرست نسخ خطی کتابخانه های هند باشيم و تاکنون فهرست تعدادی از کتابخانه ها، چون فهرست نسخ خطی عربی و فارسی ندوة العلماء در لکهنؤ (2 جلد)، فهرست نسخ خطی کتابخانه راجه محمود آباد و فهرست نسخه های خطی کتابخانه بهوپال تهيه و انتشار يافته است، امّا موانعی که بعلّت اختلافات در بين بعضی از کارگزاران کتابخانة رامپور وجود داشت موجب مهر و موم شدن قفسه های نسخ خطی برای چند سال گرديده بود. تا اينکه اخيراً دوست ارجمند جناب آقای اکبر علی عرشی زاده فرزند محقّق فرزانه امتياز عليخان عرشی فهرست نسخ خطی فارسی اين کتابخانه را در اختيار بنده گذاشتند اين فهرست شامل سه مجلّد، جلد اوّل و دوّم فهرست نسخه های خطی فارسی و جلد سوّم فهرست نسخه های فارسی "شعبة خاص" ميباشد. فهرست "شعبة خاص" مجموعه ی کتابهائی است که توسط علمای شيعه تأليف، تصنيف و يا شرح گرديده است. اين فهرست هر چند بصورت خلاصه تهيه گرديده امّا باتوجه به دقت نظر و تبحّر مرحوم امتياز عليخان عرشی راهنمای مناسبی برای اساتيد و محققان خواهد بود. در اين فهرست علاوه بر نام کتاب، اسم مؤلف يا شارح و مترجم بطور دقيق ذکر گرديده و به تعداد اوراق و کاتب و سال کتابت و محل آن اشاره شده است و چون دسترسی مجدد به مجموعه کتابهای خطی اين کتابخانه مشکل بود لذا برای آگاهی دانشمندان و محققين به آنچه مرحوم امتياز علی خان عرشی ذکر کرده اند بسنده کرديم. و اميدواريم که بتوانيم در آينده فهرست تفصيلی اين گنجينه پرارزش را تهيه و در اختيار اهل فضل و دانش قرار دهيم.
 
نوادر کتابخانه
تعداد نسخ نادر و نفيس موجود در کتابخانة رضا رامپور به قدری است که شايد در کمتر کتابخانه ای از کتابخانه های شبه قارة هند حتی بتوان به بخشی از آنها دست پيدا کرد. علامه شبلی نعمانی در سال 1332 هجری برای اولين بار از اين کتابخانه ديدن کرده است. وی در يادداشتهای خود می نويسد: در سفرهای خود به روم و مصر و ديگر کشورها، از کتابخانه های بزرگ اسلامی ديدن کردم ليکن نفايس و ذخايری را که در کتابخانة رامپور مشاهده نمودم در هيچ يک از کتابخانه های ديگر به آنها دست نيافتم. بازديد شبلی نعمانی در زمانی صورت گرفته است که نصف کتابهای فعلی در کتابخانه موجود بوده است و امروزه کتابخانه بمراتب غنی تر از گذشته آن است.
در اين کتابخانه علاوه بر نسخ نفيس و نادر و منحصر به فرد، صدها تصوير و نقاشی و تابلوهای زيبا از پادشاهان، امرا و بزرگان و نمونة خطوط علما و دانشمندان و ائمه خط نسخ و نستعليق وجود دارد. نمونة خط «بابر» سر سلسلة پادشاهان تيموری در هند و موجد خط بابری و خطوط جلال الدين محمد اکبر شاه، عالمگير اورنگ زيب، سلطان مظفر گجراتی، عادلشاه بيجاپوری، عبدالرحيم خانخانان وزير دربار تيموريان، فيضی صاحب تفسير بی نقطة سواطع الالهام، آصف الدوله، امجد عليشاه، واجد عليشاه پادشاهان اوده، و صدها نمونة ديگر از خطوط بزرگان و مشاهير از جملة نفايس اين کتابخانه است.
بيش از هزار تصوير و نقاشی و تابلوی زيبا و نفيس از نوادر ديگر موجود در اين کتابخانه است. تصوير جهانگير شاه، شاهزاده محمد دارا شکوه، آلبوم مناظر دربار شاهان تيمورية هند، آلبوم مصور اکبر شاه که متعلق به کتابخانة شاهان اودهـ بوده است و نسخة مصور ديوان حافظ همراه با صد تصوير به قلم مصوران و نقاشان معروف با ذکر نام آنها از ديگر نفايس اين کتابخانه بشمار می آيد.
علاوه بر خطوط و تصاوير، مجموعه ای از سکه های مختلف متعلق به دوران حکومتهای اسلامی در سراسر جهان در اين کتابخانه نگهداری می شود.
نسخ خطی و چاپی عربی کتابخانه
دربارة نسخ خطی و ديگر نوادر موجود به خط مؤلفان و مصنفان و شارحان بزرگ اسلامی در اين کتابخانه آمار صحيحی در دست نيست اما بتقريب می توان گفت که مجموع کتابهای خطی و چاپی عربی اين کتابخانه در حدود 9916 نسخه ميباشد که از اين تعداد در حدود 5053 نسخه خطی عربی است و از ميان آنها 465 نسخة مطلا و مذهب و به قلم اساتيد فن خط ميباشد.
قديم ترين نسخة موجود در اين کتابخانه، قرآنی بر پوست شتر به خط کوفی متعلق به سال 41 هجری منسوب به حضرت علی (ع) است. اين نسخه را محمد شاه تيموری به محمد عليخان مؤسس دولت روهيلکهند هديه کرده است، همچنين دو نسخة ديگر از قرآن کريم منسوب به امام جعفر صادق (ع) و امام رضا (ع) و نسخه ای خط ياقوت المستعصمی (م. 629) و نسخه ای به خط ابی علی محمد بن علی بن مقله بيضاوی بغدادی و قرآنی مطلا و مذهب با خط خوش و حواشی فيضی صاحب تفسير سواطع الالهام و بيش از صد نسخة نفيس و نادر ديگر از کلام الله به خط بزرگان و خوشنويسان در اين کتابخانه وجود دارد. در علم تفسير از قديم ترين نسخه ها، التيسير فی علم التفسير، از تأليفات زين الاسلام شيخ ابوالقاسم عبدالکريم بن هوازن القشيری النيشابوری الشافعی متوفای 465 هجری می باشد اين نسخه در سال 679 هجری توسط جعفر بن العمر الحدادی کتابت شده، و از سورة احزاب تا آخر قرآن را در بر دارد. النکت و العيون تأليف ابوالحسن علی بن محمد بن حبيب معروف به الماوردی شافعی متوفای 450 هجری است. اين نسخه در سال 577 هجری کتابت شده و از اول قرآن تا سورة مائده را در بر دارد. همچنين تفاسير مهم ديگری چون تفسير ابوالليث نصر بن محمد سمرقندی و دو نسخه از کشاف کتابت شده در سالهای 733 و 970 هجری و نسخ ديگری چون کتاب الغريبين بااجازه نامه ای در آخر آن متعلق به سال 504 هجری، احکام الاحکام کتابت شده 790 هجری، تجريد الصحاح متعلق به 782 هجری، تفسير امام سفيان ثوری از سفيان بن سهيد مسروق کوفی «م. 161» که از اول قرآن شروع و تا مقداری از سورة طور را شامل است «اين نسخه باحواشی سودمند مرحوم امتياز عليخان عرشی از طرف وزارت علوم هند به چاپ رسيده است». طوالع الانوار کتابت شده به سال 771 هجری، و شرح طوالع مکتوبه 837 هجری، تذکرة السامع و المتکلم 742 هجری، اساس البلاغة کتابت شده به سال 744 هجری، مفصل زمخشری مکتوبه 757 هجری، شرح مفاتيح العلوم مکتوبه 838 هجری، المستقصی فی الامثال تأليف زمخشری مکتوبه 966 هجری، ديوان الحادرة به خط ياقوت المستعصمی 629 هجری، دو نسخه از صحيح بخاری کتابت شده در سالهای 834 و 863 هجری، دو نسخه از صحيح مسلم کتابت شده در سالهای 787 و 817 هجری، نسخه ای از مقامات حريری تأليف سعد الدين مسعود به عمر تفتازانی با حواشی الاشباه و النظائر از مصنفات در کتابخانه وجود دارد. (ابن نجيم در سال 969 هجری از تصنيف اين کتاب فراغت يافته است) همچنين کتاب الاجناس از ابی عبيدالقاسم بن سلام الهروی البغدادی متوفی 224 هجری، از جمله ديگر آثار نفيس و گرانقدر کتابخانة رامپور به زبان عربی است.
نسخ خطی و چاپی فارسی کتابخانه
نسخ خطی و چاپی فارسی اين کتابخانه مجموعاً 7619 نسخه است که تعداد 6060 نسخة آن را نسخ خطی تشکيل می دهد. از ميان نسخ خطی تاکنون 464 نسخه نادر، نفيس و منحصر بفرد، مطلا و مذهب و به خط مؤلفان و خطاطان مشهور شناسايي شده است. قديمترين نسخة فارسی اين کتابخانه رسالة غراميّه در سلوک از تأليفات احمد غزالی برادر امام محمد غزالی متوفای سال 517 هجری است. ذخيرة خوارزمشاهی کتابت شده در سال 599 هجری (حدود 34 سال پس از وفات مصنف آن کتابت شده است) صد پند لقمان، مناجات خواجه عبدالله انصاری، بوستان سعدی به خط کاتب مشهور مير علی سلطانی متعلق به کتابخانة شاهان اودهـ، ترجمة تفسير طبری جلد اول، رسالة خواجه عبدالله انصاری با يادداشتهايي از عبدالرحيم خانخانان، جهانگير شاه، شاهجهان و مهر عالمگير اورنگ زيب و تحرير جهان آرا بيگم خواهر اورنگ زيب، نفحات الانس عبدالرحمن جامی باتحرير شاهزاده محمد دارا شکوه، مجالس العشاق از کمال الدين سلطانی متوفای 911 هجری، شامل 484 صفحه با يادداشتهايي از جهانگير و شاهجهان و امير احمد مصور با خط بسيار زيبا، نسخة مصور ديوان حافظ که در زمان اکبر شاه کتابت شده و بيش از صد تصوير دارد و از جمله آنها تصوير اکبر شاه، ابوالفضل و فيضی و وزرای دربار اکبری که توسط 11 نفر از نقاشان مشهور عصر خويش ميباشد. تاريخ بابری از زين الدين خوافی متخلص به وفا که در زمان بابر نوشته شده، ديوان کليم با حواشی وی، ديوان مخلص بقلم وی، برهان قاطع باحواشی ميرزا اسدالله غالب، همچنين دهها نسخة نادر و نفيس ديگر در اين گنجينة بزرگ علمی و اسلامی تاکنون ناشناخته باقی مانده است.
نسخ خطی و چاپی به زبانهای ديگر
کتابخانة رضا رامپور دارای 19560 کتاب به زبان اردو است. از اين مجموعه 1780 نسخه مخطوطه است. نسخ خطی اردو بيشتر تأليفات و تصنيفات علما و محققان رامپور است و اکثر نسخ منحصر به فرد و به خط مؤلفان و شارحان آنها است. ديوان شعرا و کتابهای ادبی که به امر نوابان تأليف شده و مجموعه رسائل و کتابهای امير احمد مينائی و مولوی عبدالمجيد خان و تفاسير و کتابهای فقه شيعه که از زبان فارسی به اردو ترجمه شده، تنها نسخة ديوان مؤمن با تصحيح وی؛ مجموعه اشعار اردو و فارسی مير تقی مير شاعر مشهور، مکاتيب غالب، مجموعه نامه های ميرزا اسدالله غالب که به نواب يوسف عليخان متخلص به ناظم و جانشين وی نواب کلب علی خان نوشته است، سلک گوهر از تأليفات مير انشاء الله خان متخلص به انشا، (داستانی است زيبا بدون نقطه). نسخ ياد شده از نسخ خطی ارزشمند اردو در کتابخانة رامپور است. استاد امتياز علی خان عرشی فهرستی از نسخ خطی اردو را در چهل موضوع به صورت تفصيلی در چند فصل ترتيب داده که متأسفانه تاکنون به چاپ نرسيده است.
مجموعه کتابهای هندی و سانسکريت کتابخانه 1200 نسخه است که تعداد 1000 نسخة آن خطی است. اين نسخ بيشتر در زمينة رمل و اسطرلاب و علوم غريبه است و تعداد نسخ ترکی و پشتوی کتابخانه 3000 نسخه است که 50 نسخة خطی پشتو و 55 نسخه خطی به زبان ترکی است. از جمله نسخ خطی ترکی، ديوان بابر يا بياض بابری است که نسخه ای است منحصر به فرد که در آخر آن دو بيت به خط بابر ديده می شود. شاهجهان اين نسخه را ديده و تصديق کرده است که ديوان متعلق به جدّ وی بابر است و دو بيت آخر ديوان به خط اوست. همچنين در اين کتابخانه حدود 350 نسخه به زبانهای "تاميل" و "تلگو" وجود دارد که از اين مجموعه 150 نسخة آن خطی است.
کتابخانة رامپور از نظر تعداد نسخ خطی به زبانهای پشتو، "تاميل" و "تلگو" در تمام هند بی نظير است.
هر چند تاکنون آمار دقيقی از کلية نسخ خطی و چاپی و نوادر و نفايس کتابخانة رضا رامپور در دست نيست اما بانگاهی گذرا به تاريخ اين کتابخانه و مقالاتی که راجع به نسخ نادر و نفيس آن توسط محققان و دانشمندان نوشته شده است، عظمت و شکوه اين گنجينة بزرگ فرهنگ اسلامی در سر زمين هند معلوم می شود.
به اميد آن که بامساعدت دولت هند و انديشمندان و پژوهشگران، اين مرکز بزرگ علمی همچون گذشته مرجعی برای شيفتگان وادی علم و معرفت باشد.
 
 
شماره
زبان
تعداد نسخ خطی
تعداد نسخ چاپی
1
عربی
5054
4863
2
فارسی
6060
1559
3
اردو
1780
17780
4
هندی و سانسکريت
1000
200
5
تاميل و تلگو
150
200
6
ترکی و پشتو
100
200
7
انگليسی
X
7095
 
      بمنّه و کرمه
دکتر مهدی خواجه پيری
 

 

© 2015 indianislamicmanuscript.com, All rights reserved.